Spektakel moet publiek naar archeologisch park trekken

ALPHEN AAN DEN RIJN, 15 SEPT. Een schoolklas uit Elst joelt in het Romeins badhuis, een van de gereconstrueerde bouwwerken in het archeologische themapark Archeon te Alphen aan den Rijn: “Ja, we vinden het hier leuk.” Ook op het kantoor van deze nieuwe Nederlandse attractie worden opgewekte gezichten getrokken, al is er voor directie en vooral personeel weinig reden tot juichen. Binnenkort moeten zestien medewerkers vertrekken, in elk geval tijdelijk, omdat Archeon te kampen heeft met teleurstellende bezoekersaantallen. “Een bezuinigingsmaatregel”, meldt directeur dr. G.F. IJzereef. “Net als alle parken zonder zwembad hadden we te lijden onder de tropische zomer, waar nog eens een nat voorjaar aan voorafging.”

De verwachtingen waren hooggespannen. Ruimschoots vóór de opening op 1 april dit jaar van het 'openluchtmuseum', dat de Nederlandse geschiedenis en prehistorie voor een groot publiek wil populariseren, werden “zeker 700.000, misschien wel een miljoen” bezoekers per jaar voorspeld. Later zakte dat cijfer naar 650.000 en de jongste officiële prognose luidde 600.000. Maar ook dat aantal wordt niet gehaald.

Hoeveel mensen tot nu tot de loketten zijn gepasseerd, wil IJzereef niet zeggen (“dat doet geen enkel park”), maar het geopperde aantal van ruim 300.000 is volgens hem te laag: “Daar zitten we boven. Het seizoen is trouwens nog niet voorbij en ook 's winters krijgen we gasten, die Romeinse feestavonden en congressen bezoeken. Als we de balans opmaken, komen we vermoedelijk op zo'n 500.000.”

Voor een rendabele exploitatie is dat niettemin te weinig met als onvermijdelijk gevolg dat zestien werknemers per 1 november ontslag is aangezegd. Ze behoren tot een groep van zestig vaste personeelsleden, in voorjaar en zomer aangevuld met honderdnegentig mannen en vrouwen die op seizoenscontract als 'archeotolk' optreden. “Maar het merendeel van de ontslagenen wist dat die kans erin zat”, aldus directeur IJzereef, tevens bijzonder hoogleraar in de experimentele archeologie aan de Universiteit van Amsterdam. “De bedoeling was dat ze hier 's winters zouden werken in de bouw, want er komen diverse objecten bij. Die activiteit wordt nu op een lager pitje gezet en opgeschoven naar de zomer. Dan kunnen de mensen gelijk zien hoe er vroeger werd gebouwd.”

“Archeon”, hoort men verluiden, “is te educatief voor de massa” en dat zou, naast de meteorologie, het tegenvallende zomerbezoek verklaren. IJzereef acht het niet uitgesloten: “We moeten zeker meer doen aan spektakels en optredens. Het verleden vraagt om een levendiger presentatie met bijvoorbeeld pijl-en-boogschieten en riddertoernooien. Maar ik wil er wel bijzeggen dat Archeon in zijn huidige vorm het gros van de mensen aanspreekt. Slechts tien procent is minder tevreden; negentig procent is behoorlijk enthousiast.”

Het zestige hectare grote park aan de zuidflank van Alphen heeft 69 miljoen gulden gekost. Na aftrek van subsidies ten laste van gemeente, provincie en rijk resteert een som van 57 miljoen die door ABN Amro als krediet werd verschaft. Namens de grote geldschieter zit J.A. Helmes, adjunct-directeur van ABN Amro Projectontwikkeling, in het bestuur van de exploiterende Stichting Archeon. Hij kan niet ontkennen dat de ontslagen mede op een advies van zijn kant berusten. Helmes: “Medio juli zagen we dat het de verkeerde kant uitging, dat het bezoekerscijfer stagneerde. Toen hebben we gevraagd om baten en kosten met elkaar in evenwicht te brengen. En omdat er aan de batenkant weinig te doen is, moeten de kosten worden aangepakt.”

Bij het ambitieuze project is de kredietverlener, zoals te verwachten viel, niet over één nacht ijs gegaan. ABN Amro heeft zich tegen kleine en grote stroppen ingedekt via een ingewikkeld en ingenieus contract, dat in 1991 de grondslag voor Archeon legde. Uit de stukken blijkt dat het bewuste terrein, dat eigendom is van de bank en aan de Stichting Archeon wordt geleased, automatisch een woonbestemming kan krijgen als het attractiepark op een mislukking zou uitdraaien. Daarvoor zijn twee 'noodscenario's' ontworpen. In het ene geval wordt de grond gedeeltelijk met huizen bebouwd en blijft Archeon in afgeslankte vorm bestaan; in het ergste geval gaat het attractiepark geheel tegen de vlakte om plaats te maken voor onder andere villa's.

Deze constructie, die de goedkeuring van de Alphense gemeenteraad kreeg, zou een unicum zijn voor Nederland. Helmes van ABN Amro: “Als het dus mis mocht gaan met Archeon, kunnen wij via woningbouw ons krediet terugkrijgen.” Eventuele winst die daarbij wordt geboekt, komt volgens het contract deels ten goede aan de gemeente. IJzereef betwijfelt sterk of er ooit van winst sprake kan zijn (“denk alleen maar aan de renteverliezen”), maar Helmes getuigt van enig optimisme: “Veel hangt af van de grondprijsontwikkeling, maar volgens onze calculaties komen we eruit.”

Of het ooit zover komt dat Archeon wordt ontmanteld? IJzereef wil er niet aan denken: “We mogen onder het streefcijfer van 600.000 bezoekers zitten, dit is het begin, het eerste seizoen. Volgend jaar krijgen we die 600.000 zeker binnen. We staan nu al op de zesde plaats van grote Nederlandse attracties die per openbaar vervoer worden bezocht.”

Maar gelooft ABN Amro, gezien de opmerkelijke ontsnappingsclausule, eigenlijk wel in Archeon? Helmes: “Ja, daar geloven we zeker in, dat heeft van meet af aan voorop gestaan. We geloven in de formule die het verleden aanschouwelijk maakt. De gemiddelde Nederland heeft een grote historische belangstelling en daarom zien we een goede toekomst voor Archeon.”