Verwoerd eerste doelwit van beeldenstorm Zuid-Afrika

JOHANNESBURG, 14 SEPT. Hij was het meest geschikte eerste slachtoffer van de beeldenstorm in Zuid-Afrika. Dr. Hendrik Frensch Verwoerd, grondlegger van de apartheid en opperfilosoof van het Afrikaner nationalisme, zweefde eind vorige week aan een hijskraan door Bloemfontein - 1,6 ton zwaar en de armen ineens meer hulpeloos dan kragdadig in de zij geplant. Toen de kolos onder luid gejuich eenmaal in het gras was gelegd, dansten zwarte jongeren hun strijddans, de toyi-toyi, op zijn borstkas.

Verwoerd van zijn sokkel: een schrijnender bewijs van het einde der blanke dominantie in Zuid-Afrika konden conservatieve blanken niet krijgen. Sinds de gebeurtenis in Bloemfontein staan de Afrikaner kranten vol van onstelde, geschrokken en woedende reacties.

Kultuurverenigingen komen in het geweer om Afrikaner monumenten te redden. De Konservatieve Partij maande de regering-Mandela het beeld van de oud-premier onmiddellijk terug te zetten. En bruinhemden van de Afrikaner Weerstandsbeweging kondigden aan dat ze het beeld van 'Oom Paul' Kruger in Pretoria gewapenderhand zullen verdedigen.

Het lijkt niet meer dan logisch dat in het nieuwe Zuid-Afrika beelden, namen en symbolen van het apartheidsverleden zullen verdwijnen. Maar de opwinding toont aan dat conservatieve Afrikaners nog nauwelijks beseffen dat de verandering in hun land verder gaat dan een zwarte president. Net als Lenin na de omwentelingen in Oost-Europa zullen oude helden als Verwoerd, Smuts en Botha als tekenen van een besmette geschiedenis ten onder gaan.

Voor een deel van de blanken is dat onverteerbaar. Zuid-Afrika heeft volgens hen immers geen revolutie doorgemaakt, maar een schikking bereikt via onderhandelingen. Ze houden vast aan het idee dat ze niet hebben verloren. “Het oude systeem zou, anders als bij voorbeeld in Oost-Europa, nog hebben bestaan als de blanken niet via een vreedzaam referendum met een grote meerderheid hadden besloten dit op te geven en de macht te delen”, schreef de rechtse zondagskrant Rapport in een bitter stank-voor-dank-commentaar.

De val van Verwoerd was het sluitstuk van een moeilijk weekje voor rechts. Eerst besloot de regering van nationale eenheid, gedomineerd door het Afrikaans Nationaal Congres van president Mandela en aangevuld met de Nationale Partij en Inkatha, tot een nieuw schema van officiële vrije dagen. Blanke herdenkingen als Krugerdag werden geschrapt.

Vervolgens liet Nelson Mandela weten dat hij de presidentiële ambtswoning Libertas in Pretoria wil omdopen tot Mahlamb'andlovu. In de Shangaan-taal betekent dat: begin van een nieuw tijdperk.

Pag.6: Het “apartheidssymbool” Verwoerd ligt in een pakhuis

De ANC-fractie maakte bekend dat zij alle “apartheids- en koloniale symbolen” uit het parlement in Kaapstad wil verwijderen. En de nieuwe ANC-premier van Oranjevrijstaat, Patrick Lekota, had er genoeg van om vanuit zijn kantoor in Bloemfontein de hele dag in het gezicht van Verwoerd te staren - de man die van hem en alle andere zwarten tweederangsburgers in eigen land wilde maken. Het beeld ligt nu in een meubelpakhuis. Vice-president De Klerk, namens de Nationale Partij de bewaker van het Afrikaner erfgoed in de regering, heeft aangekondigd dat hij de kwestie van nationale symbolen deze week in het kabinet aan de orde zal stellen. Hij wil dat het kabinet richtlijnen vastlegt, opdat provincie- en gemeentebestuurders niet op eigen houtje op beeldenjacht gaan. In “zekere gevallen” zijn veranderingen “billijk”, maar de geschiedenis moet niet worden “uitgewist”, verklaarde De Klerk. Generaal Viljoen van het rechtse Vrijheidsfront wil dringend een gesprek met de regering over “de arrogante miskenning van de geschiedenis van het Afrikaner volk”. Volgens Viljoen is er sprake van “een emotionele zaak die grote wrijving tussen bevolkingsgroepen in Zuid-Afrika kan veroorzaken”. Het is op zijn minst ironisch dat Afrikaners nu een beroep doen op “natiebouw en nationale verzoening” als zij het neerhalen van Verwoerd bekritiseren. Die twee termen kwamen in Verwoerds ideologie niet voor.

Het verzet lijkt kansloos. Nu zwart Zuid-Afrika de politieke macht heeft, zal zij streven naar erkenning van de eigen geschiedenis. Het Afrikaner nationalisme heeft het land met sporen bezaaid. Wie bij voorbeeld van Kaapstad naar het centrum van Pretoria reist, moet van het vliegveld D.F. Malan naar het vliegveld Jan Smuts en kan bij helder weer uit het raampje de Hendrik Verwoerd-dam zien liggen. Vervolgens reist hij per auto over de Ben Schoeman-weg langs het stadje Verwoerdburg. In hartje Pretoria eindigt hij bij het Strijdomplein, waar de monsterlijk grote buste staat van oud-premier Hans Strijdom, 'de Leeuw van Transvaal'. De zwarte Zuidafrikanen, die het straatbeeld van Pretoria beheersen, lijken simpelweg geen geschiedenis te hebben.

Veel ANC-politici willen daar snel een eind aan te maken, te beginnen in het parlement. Het parlementsgebouw in Kaapstad hangt vol met schilderijen van politici van de Nationale Partij. In de eetzaal dineren de ANC'ers nu onder een levensgroot schilderij van het kabinet-Verwoerd. Bij de ingang staart een staatsieportret van het laatste blanke kabinet van oud-president Botha de bezoeker aan. Menig geachte afgevaardigde herkent daarop de minister van wet en orde die hem zonder proces maandenlang eenzame opsluiting bezorgde. Waar al deze politieke relikwiëen terecht zullen komen, is een open vraag. Een ANC-parlementariër stelde voor de bustes van Verwoerd en zijn volgelingen ten toon te stellen op Robben Eiland. Achter tralies.