Giles: niet alleen maar cartoons van bevrijding België

Tentoonstelling: Giles, een cartoonist trekt ten oorlog. Belgisch Centrum van het Beeldverhaal, Zandstraat 20 in Brussel. Di t/m zo 10-18u, tot 13 nov.

Op 4 september 1944, een dag na de bevrijding van Brussel, hield de 11de Britse pantserdivisie halt voor het Fort van Breendonk, door de Duitse bezetter ingericht als concentratiekamp. Breendonk was, net als bijvoorbeeld Westerbork, officiëel een doorgangskamp. Maar - zo brengen overlevenden dezer dagen de gruwelijke herinneringen weer naar boven - in het kamp waren martelpraktijken aan de orde van de dag. Minstens 186 joodse en niet-joodse gevangenen werden er door de kogel of door ophanging geëxecuteerd.

In totaal hebben tijdens de bezetting in België 3.462 mensen in het fort gevangen gezet. Naar schatting één op de vier van hen heeft de oorlog niet overleefd. Maar toen de Britse bevrijders er aankwamen, waren de laatste gevangen al door de Duitsers naar elders vervoerd. Breendonk was voor de Britten nog maar een voorproefje van wat ze later in Duitsland en in Polen te zien zouden krijgen.

Een van die Britse soldaten was kapitein Ronald Giles, afgekeurd voor militaire dienst vanwege hardhorendheid, maar door 'zijn' krant, de Daily Express, met de bevrijders mee naar België, Nederland en Duitsland gestuurd om er op lokatie cartoons te maken. Giles maakte al vanaf oktober 1943 cartoons voor de Express, en ook die uit de eerste jaren waren al doordrenkt met de sarcastische humor, die het werk van hem in Groot-Brittannië beroemd heeft gemaakt.

Maar in Breendonk trof Giles geen Britse humor aan. Hoe zeer hij was aangegrepen door wat hij zag, blijkt uit 6 eenvoudige tekeningen die hij daar vijftig jaar geleden maakte. Een donkere gang met deuren die toegang geven tot de martelkamers, een tralieraam voor een cel, een stapel doodskisten - niet iets om uitdrukking aan te geven in de vorm van een cartoon, liet hij de redactie weten.

De zes - onuitgegeven - tekeningen zijn te zien op de tentoonstelling 'Giles - Een cartoonist trekt ten oorlog', die in het kader van de herdenking van de bevrijding van België is ingericht in het Belgisch Centrum van het Beeldverhaal in Brussel. In totaal zijn van Giles - geboren op 29 september 1916 - meer dan 7.500 cartoons gepubliceerd. Wie alle 45 verschenen uitgaven van het zogeheten 'Giles Jaarboek' in zijn bezit kan krijgen, heeft een subtiel overzicht-met-een-glimlach in handen van het wel en wee in de Britse samenleving gedurende de afgelopen halve eeuw.

Het 50-jarig jubileum van Giles bij Express werd vorig jaar gevierd met een grote overzichtstentoonstelling in Londen. Het is nu voor de eerste keer dat het originele werk van Giles in het buitenland is te zien. In Brussel hangen - los van de 6 Breendonk-tekeningen - niet alleen 'oorlogscartoons' maar ook tekeningen en prachtig gekleurde omslagen voor zijn 'Annuals' uit de latere jaren. In totaal een kleine 200 cartoons die een goede indruk geven van het complete werk van Giles.

Giles laat zijn pen de spot drijven. “Tsjonge, wat een mooie dag. Het zou me helemaal niet verbazen als je vandaag je invasie krijgt”, zegt een kleine Mussolini, die net uit zijn kinderbedje is opgestaan en nog met zijn nachthemd aan door het raam naar buiten kijkt. In het grote, donkere bed ligt Hitler, 'not amused' afgaande op zijn gezichtsuitdrukking. Maar zelfspot gaat Giles ook niet uit de weg. “Ik had liever gezien dat ze ons truien hadden gestuurd in plaats van cartoonisten', zegt de ene Tommy tegen de andere, terwijl ze de tekenaar achteloos voorbij lopen tegen de achtergrond van een in puin geschoten gebouw.

In augustus 1945 verschijnt zijn 'It's quicker by rail', een spotprent waarop een vader en moeder te zien zijn met een aantal blèrende, boosaardig kijkende en brokkenmakende kinderen, voortsjouwend op een verlaten spoorbaan. Achteraan loopt een oma met een verbeten uitdrukking op haar gezicht, een hoed met een vogeltje op haar hoofd en in haar handen een paraplu en een handtas. Dat is de eerste tekening van de beroemde 'Giles-family': de verschillende leden van het gezin - oma voorop - zullen ieder met hun eigen karakter steeds terugkomen in het werk van Giles, om zo uitdrukking te geven aan de typische eigenaardigheden van de Britten. Voor de buitenstaander niet altijd even gemakkelijk te doorgronden. Maar als men wat langer kijkt, krult er vanzelf een glimlach om de mond.