Well

Willem Adriaan de Bruyn en Henk de Koning: Alles wel in Well. 1000 Jaar Well

644 blz., geïll., Stichting 1000 jaar Well/Ammerzoden 1994, ƒ 125.-. Verkrijgbaar bij de Stichting 1000 jaar Well, J. van Geffen, tel. 04199-2985.

Er zijn in Nederland twee dorpjes die de naam Well dragen. Het ene ligt in Noord-Limburg aan de oostzijde van de Maas en heeft, net als het Well dat 100 kilometer stroomopwaarts langs dezelfde rivier gesitueerd is, een kasteel. Daar heet het het Land van Heusden en Altena, de Bommelerwaard, namen voor een gebied dat ingeklemd ligt tussen Gorkum, Zaltbommel en Den Bosch. Daar stromen onze grote rivieren doorheen, de Waal aan de noordzijde, de Maas een tiental kilometers zuidelijker. Het is een vlak polderlandschap met boerenbedrijven die zich bezighouden met akkerbouw en veeteelt. De dorpjes en gehuchten hebben namen als Babyloniënbroek, Bern en Korn. 's Winters is het er guur en vlak, geen toerist of dagjesmens neemt er dan een kijkje, maar als de warme voorjaarslucht over de polders waait en de gewassen uit de grond schieten, komen ook de fietsers en wandelaars er weer terug.

In een oksel van de Maasdijk ligt het dorpje Well geklemd. In 1983 bestond het 1000 jaar en dat vormde de aanleiding om een gedenkboek te maken. Was het eerst de bedoeling om het tot zo'n 150 pagina's te beperken, elf jaar later bij het uitkomen van het boek bleek het te zijn uitgegroeid tot een vier kilo zwaar boek van 644 pagina's met 550 foto's en 300 tekeningen.

Het polderlandschap bij Well is prachtig, hier heeft de alles verwoestende dijkverzwaring nog niet toegeslagen. Bij helder weer is in het zuidoosten, aan de andere kant van de rivier, de skyline van 's-Hertogenbosch te zien, naar de overige windstreken lange rechte poldersloten en percelen grasland, de kronkelende dijk met hoge bomen richting Hedel. Hoe het er vroeger, voor de komst van de auto en de welvaart, uitgezien moet hebben is hier en daar nog te zien. Een paar kleine huisjes langs de dijk, gerestaureerde monumentale panden die waarschijnlijk worden bewoond door de rijke import, hier en daar een fiere, oude boom. Dat alles is overspoeld met datgene wat in deze decennia mooi gevonden wordt, keurige rijen kant-en-klaar huizen in schoon metselwerk, minutieus aangelegde tuinen, een moderne bank met een betaalautomaat. Het oude veerhuis is een restaurant geworden, zelfs de verkeersdrempel heeft Well bereikt.

Over vroeger, over de geschiedenis van dit dorp, dat nu zo'n 900 inwoners telt gaat dit boek. Heette het 1000 jaar geleden Wali, 70 jaar later kwam in de kronieken voor het eerst de huidige naam Well voor. Na het voorwoord van de burgemeester, dat al van 1983 dateert, volgt een opsomming van de inhoud. Er volgen een paar pagina's inleiding over de te verwachten hoofdstukken, tien in totaal die weer zijn onderverdeeld en daarna volgt er een dijkdoorbraak en stromen de wetenswaardigheden over de pagina's. Werkelijk elke steen en graspol, archieflade en dossiermap is omgekeerd om de 1000-jarige geschiedenis van Well te beschrijven. Er zijn bovendien gesprekken gevoerd met bewoners van Well. Zo lezen we over het ontstaan van het rivierenlandschap, de geschiedenis van de bewoners van het rivierengebied vanaf de vroegste tijden, Wellse wetenswaardigheden, de monumenten, oude ambachten, uitputtende beschrijvingen van het rijke verenigingsleven dat in deze dorpen altijd welig tiert, beschrijvingen van de festiviteiten in 1983, met als hoogtepunt de komst van de NCRV met het toen zeer populaire TV-programma Zeskamp. Hoofdstuk 9 gaat over de huidige tijd en nummer 10, het meest uitgebreide, bestaat uit bijlagen. Niets is aan de aandacht van de auteurs en hun talrijke helpers ontsnapt. De teksten die soms wat stroef lopen zijn gelardeerd met oude en recente foto's, landkaarten, luchtfoto's, tekeningen en dat alles in zo'n enorme hoeveelheid dat de lust om te lezen af en toe wat wegzakt. Werkelijk alles is in dit monument van onvervalste huisvlijt verwerkt. De telefoonaansluitingen vanaf 1915, 13 pagina's lang tot een bijgevoegde perceelsnamenkaart met namen als Ezellaars en Piepershoek. Intrigerend zijn de foto's in dit boek. De eerste auto, de werkers bij de steenfabriek en de vissers langs de Maas. Klassefoto's uit het begin van deze eeuw, dat alles stijf geposeerd en van een kwaliteit die nu niet meer vanzelfsprekend is. Voorzien van een begeleidende tekst en met zoveel mogelijk een beschrijving van de op de foto staande personen. De latere opnames laten hun nageslacht zien. In andere kleding, met een andere achtergrond maar toch, dezelfde hoofden. Stijf geposeerd met een gevangen vis, hun kindskinderen springen 80 jaar later juichend in de waterbak van Sterrenslag.

Wat meer anekdotes - als de volgende - zouden het boek wat leesbaarder hebben gemaakt: de Duitse officier die zonder te vragen een koekepan uit de keuken pakte en het aan de stok kreeg met de huishoudster die hem een klap met een keukenmes gaf. De ruzie werd van hogerhand gesust en het was daarna streng verboden om een Duitser te slaan. De Tweede Wereldoorlog verwoestte 90 procent van het culturele erfgoed en het is daarom opmerkelijk dat er maar 12 pagina's aan deze episode besteed zijn. Iedere inwoner van Well zal nu de trotse bezitter zijn van 'zijn' herdenkingsboek. Als u van buiten komt, neem het boek dan mee en lees en kijk maar laat uw auto thuis zodat de slotzin in het boek voor de bewoners van Well blijft gelden: All's Well that ends well.