Lege planken in de Beethovenstraat

De beste boekhandel van de wereld, van Amsterdam of van de Beethovenstraat? Boekhandel Van Rossum is niet meer. De klanten, van wie sommigen er al zestig jaar kwamen zonder ooit een voet over de drempel van een andere boekhandel te hebben gezet, zijn ontroostbaar.

Er zijn mensen die vonden dat er geen betere boekhandel ter wereld was dan Van Rossum in de Beethovenstraat. Zoals er ook lieden waren die meenden dat Van Rossum veruit de beste boekhandel van Amsterdam was maar in elk geval van Amsterdam-Zuid. Dat waren vooral de verstokte klanten die bij een andere boekhandel nog nooit een voet over de drempel hadden gezet, maar ook de klanten die Van Rossum beschouwden als de hoogste maatstaf voor openbare gezelligheid. En dan waren er nog de minder eenkennigen, voor wie het genoeg was dat Van Rossum de beste boekhandel van de Beethovenstraat was.

Wat al die chauvinismen gemeen hadden was een ijzersterke loyaliteit die zowel samenhing met de buurtgebonden groepscultuur van de klantenkring als met de geschiedenis van de Beethovenstraat. Van Rossum was meer dan een boekhandel. Het was een sociaal ontmoetingspunt waar door de week de ruim in hun leestijd zittende oude bekenden elkaar aanspraken, waar zaterdags de Beroemde Dirigent er zijn vrienden tegenkwam en de Mooie Nieuwspresentatrice haar fans. Zoals elke boekhandel op zaterdag was Van Rossum dan een bijenkorf, maar een kosmopolitische waarin de Lezende Voetballer schouder aan schouder stond met zijn favoriete dichter en alle overige klanten steels aan people watching deden.

De kracht van Van Rossum was niet alleen dat zij jarenlang klanten had die de boekhandel trouw betuigden tot in de dood, maar hun ondeelbare loyaliteit ook weer op hun kinderen overbrachten. Het zou een wat overdreven voorstelling zijn als het niet om de Beethovenbuurt ging: het best geconserveerde boekenreservaat van Nederland, waar de bewoners nog tegen de klippen op lazen en de vloeren van de huizen kraakten onder het gewicht van mooie, gebonden edities.

Tot het begin van de zomer was dit alles nog ongeclausuleerd van toepassing, doch aan het eind ervan niet meer. De klanten van Van Rossum die van hun vakantie terugkwamen, stonden met verweesde en verslagen gezichten voor een ontklede etalage, als de ontredderde overlevenden van een aardbeving. De vertrouwde uitstalling was verdwenen, de planken waren leeg en vreemde kopers die ze nog nooit eerder hadden gezien, gingen er met de laatste koopjes vandoor. Klanten met een conduite staat van meer dan vijftigjarige trouw waren getuige van de stuiptrekkingen van de onverbiddelijke opheffingsuitverkoop die de laatste dagen van 'de beste boekhandel van de Beethovenstraat' hadden ingeleid.

M.A. Colleran, de eigenaar van Van Rossum, had er beter aan gedaan een emmer vlugzout bij de hand te heb

ben, want het was onbegonnen werk de emoties te stelpen en tegenover zovele ontroostbare klanten de sluiting van zijn boekhandel te motiveren. Kenners van het boekenvak hadden de onvermijdelijkheid ervan al voorspeld: Van Rossum moest het pand in de Beethovenstraat waarin ze sinds de jaren dertig had gezeten ontruimen, omdat het binnenkort tegen de grond gaat en uit zijn as zal herrijzen als een groot appartementengebouw met winkels. Van Rossum zou daarin kunnen terugkeren, zij het tegen een meer dan tweevoudig verhoogde huur, die geen boekhandel volgens Colleran kan opbrengen. Tijdens de verbouwing zou de verkoop meer dan een jaar moeten overwinteren in een containerwinkel voor de deur, waarin nog niet de helft van de boekenvoorraad past. En het eind van het verhaal was dat de winkel in het nieuwe pand ook nog kleiner zou worden dan de oude. De optelsom van huurverhoging, noodbehuizing en oppervlakteverkleining betekende het onafwendbare einde van Van Rossum. Het echtpaar Colleran voelde zich gedwongen de handdoek in de ring te gooien, onder aanvaarding van een gemeentelijke schadeloosstelling.

Een deel van de klanten wilde het niet geloven, een ander deel kon het niet bevatten. Geen echte boekhandel meer in de Beethovenstraat! “Ik kom hier al zestig jaar, ik heb nog nooit in een andere boekhandel gekocht, ik wil ook nergens anders kopen, wat moet ik nu?”

Onthand

Marcus Colleran slaagde er niet in de vertwijfeling bij zijn gedupeerde vaste klanten weg te nemen. Welke boekhandel elders in de stad hij ook adviseerde, geen enkele raad viel goed. Was hij vóór de vakantie nog hun beste raadgever geweest, hun onmisbare boekenbaken in de Beethovenstraat, nu keken sommigen hem aan met verwijtende blikken waarin te lezen stond: 'deserteur'. Maar Colleran, die de boekhandel zeven jaar geleden van zijn voorganger Bas overnam, voelde zelf evenzeer pijn. “Hoewel de beslissing onszelf ook buitengewoon moeilijk is gevallen, vind ik het voor de buurt veel erger. Want ik weet als geen ander hoe onthand sommige klanten nu zijn, en hoe de mensen die hier hun levenlang hebben gekocht, aan Van Rossum verknocht waren.”

Colleran: “We hebben geprobeerd een ander pand te vinden, maar in deze buurt was niets beschikbaar. Van alle kanten is me gevraagd waarom we niet naar de Maasstraat verhuisden. Dat leek zo voor de hand te liggen: als het in de Beethovenstraat niet meer gaat, dan trek je een buurt verder naar de Maasstraat. Dat hebben we zelf ook wel overwogen, maar het toch niet gedaan. Die suggesties kwamen allemaal van mensen van buiten, die de eigenschappen van deze buurt niet kenden en aan wie ik moest uitleggen dat de Beethovenbuurt daar geen inkopen doet. In de Maasstraat zou ik geen oude klant meer overhouden en waarschijnlijk geen nieuwe vinden.”

Marcus Colleran heeft de reddingsplannen waarmee vrienden en klanten de afgelopen weken zijn komen aandragen, serieus bekeken, maar geen enkel houdbaar alternatief kunnen construeren. Boekhandel opgezet door buurtcomité, boekhandel met gemeentesteun, nationale actie tot redding van Van Rossum. Want de Beethovenstraat kon eenvoudig niet van een echte boekhandel verstoken zijn. Colleran rekende, telde en cijferde met steun van deskundigen, maar kwam telkens tot dezelfde conclusie: Niet levensvatbaar.

Toch is Marcus Colleran nog niet verloren voor de boekhandel. De kans bestaat dat zijn minzaam bedachtzame verschijning te eniger tijd weer achter een eigen balie tevoorschijn komt, maar dan ver van de Beethovenstraat. Met zijn Amerikaanse vrouw verhuist hij naar Boston, waar zij gaat studeren en hij de mogelijkheden onderzoekt om een boekhandel te openen, wellicht volgens het principe Books & After, de combinatie van betere boekhandel met betere coffeeshop, die in Washington en Boston onder die naam al jarenlang een groot succes is.

Oases

Books & After is een formule die het in Nederland ook zou doen, mits de coffeeshop niet in kwaliteit zou achterblijven bij de boekhandel. Sommige boekhandels in Nederland hebben het met hun horecaburen getroffen, zoals Van Gennep Rotterdam met een naburige Italiaanse ijszaak en de Athenaeum Boekhandel met een belendende Italiaan op de Amsterdamse Nieuwe Zijds. Maar in de meeste boekhandels van Nederland moeten de klanten de koffie etc. er zelf bij denken. De oases van het boek, die tempels van godendrank zouden moeten zijn, mogen de geest laven, ze verwaarlozen het lichaam tot verdorrens toe.

Toch beseffen de meeste boekhandelaren zeer wel dat lezen en drinken ten nauwste met elkaar verbonden zijn. Ad Heinen, de zojuist uitgetreden doyen van de boekhandelaren in Den Bosch, typeerde die relatie in een afscheidsinterview met het Boekblad van 2 september aldus: “Een boekhandel moet een soort café zijn, waar letters worden geschonken”. Heinen is de Ware Boekhandelaar wiens (onvervulde) ideaal altijd een leestuin is geweest: een tuin achter zijn boekhandel, waarin hij zich af en toe met een boek en een glas wijn kon terugtrekken. “Als klanten dan zouden vragen: 'Is meneer Heinen er ook, zouden ze te horen krijgen: 'Ja hoor, die zit te lezen in de tuin'.”

Jammer dat zo'n kleurrijke man (die in het Boekblad behartigenswaardige dingen zegt over de opvoeding van kinderen tot lezende wezens) uit de boekhandel verdwijnt. De overheid zou hem moeten eren met een fonds, waaruit de aanleg van leestuinen en de aanschaf van espressomachines kunnen worden bekostigd.