Door cultuurverschil 'gesprek tussen blinde en doofstomme'; Kairo: akkoord over abortus nog niet volledig

KAIRO, 10 SEPT. De gynaecologe trilde van woede. Als lid van een officiële delegatie naar de Internationale Conferentie over Bevolking en Ontwikkeling (ICPD) in de Egyptische hoofdstad Kairo werd ze geacht om buiten de vergaderzaal geen politieke discussie aan te gaan. Maar toen zij die man zag met die doos met daarin die zes poppen die de ontwikkeling van de foetus in de baarmoeder voorstelden, werd het haar allemaal even te veel. Ze was op hem afgestevend en had hem gevraagd of de discussie over abortus op zo'n manier gevoerd moest worden. “Het gaat om het menselijk leven”, had de man daarop met stemverheffing geantwoord. Toen ze hem daarop verteld had dat ze zelf een aantal keren een abortus-ingreep had verricht, had hij haar minachtend aangekeken. “Dan hebt u heel wat om zich voor te verantwoorden”, had hij gezegd.

De ICPD in Kairo stond de afgelopen vier dagen in het teken van de abortuskwestie. Er werd gisteravond hard geklapt in het zogeheten Main Committee, het strijdtoneel waar de onderhandelingen over abortus plaatshadden, toen bleek dat een overgrote meerderheid van landen de nieuwe compromistekst voor paragraaf 8.25, die door een werkgroep onder leiding van Pakistan was opgesteld, had geaccepteerd en het comité vier dagen van discussies, waarbij de emoties soms hoog opliepen, kon afsluiten. Toch is de overeenstemming nog verre van volledig. Argentinië, Peru, Malta, Ecuador en het Vaticaan zullen hun definitieve oordeel over de nieuwe tekst pas in de plenaire vergadering geven. Een aantal Middenamerikaanse landen als Costa Rica en Ecuador heeft zich in principe positief over het compromis uitgelaten maar wacht met het definitieve oordeel tot de ontwerp-tekst in het Spaans is vertaald. De fragiele consensus die zich nu aftekent, kan daarom alsnog gemakkelijk afbreken.

Weinigen in Kairo beschouwen het bereikte compromis als een groot succes. Als het debat over abortus van de afgelopen dagen immers iets heeft aangetoond, dan is het wel hoe moeizaam het is om op intergouvernementeel niveau, en zeker in het kader van de Verenigde Naties waar ongeveer 180 landen zijn vertegenwoordigd, een consensus te bereiken over een heikel onderwerp dat direct het normen- en waardenpatroon van de internationale gemeenschap raakt.

In Kairo wordt de moeizaamheid van het proces waarmee de huidige bijna-consensus werd bereikt al driftig geanalyseerd. Vaak wordt de beschuldigende vinger daarbij uitgestoken naar procedurele aspecten van de ICPD. Ambassadeur Biegman, die de vergaderingen van het Main Comittee over abortus voorzat, suggereerde eerder deze week dat het misschien goed geweest zou zijn als de conferentie in New York, die de ICPD moest voorbereiden, twee dagen langer had geduurd. Dan had de abortuskwestie immers nog eens goed doorgenomen kunnen worden en had wellicht een groot aantal discussies die deze week plaatshadden, vermeden kunnen worden.

Sommige gedelegeerden hebben zich de afgelopen dagen ook beklaagd dat het te lang duurde om zelfs over de kleinste technische details overeenstemming te bereiken. Reden voor die traagheid is - aldus de gedelegeerden - dat op alle vergaderingen op de ICPD immers op zijn minst 150 delegaties aanwezig zijn. Van die delegaties zijn er altijd wel tien of twintig bereid om hun licht te laten schijnen over een paragraaf. In het geval van controversiële tekstgedeelten als paragraaf 8.25 leidde dat ertoe dat elke punt en komma in extenso werd becommentarieerd en er dus nauwelijks vooruitgang werd geboekt. Dit probleem is des te groter omdat de Engelse werktekst iedere keer weer in een aantal andere talen moest worden vertaald. Niet alleen nam dat kostbare tijd in beslag, maar het leidde soms tot misverstanden en dat niet alleen met betrekking tot de abortuskwestie. Zo ontstond er vóór de conferentie al in de Arabische wereld grote opschudding over de Engelse term sex education die in het ontwerp-slotdocument wordt gebruikt omdat deze in de Arabische vertaling wat al te expliciet scheen te refereren aan de meer technische aspecten van het minnespel.

Voor velen liggen de oorzaken van de moeizaamheid waarmee de consensus werd bereikt echter op een dieper niveau dan op dat van de procedures. Zo zouden er grenzen zijn aan de communicatie tussen mensen uit verschillende taalgebieden. “Sommige termen kun je gewoon niet vertalen omdat ze zo specifiek deel uitmaken van een bepaalde cultuur. Zo zie ik niet hoe je het Engelse woord 'gender' op zo'n manier kunt vertalen dat je alle connotaties van het begrip meeneemt”, aldus Hermine Boschman, actief in de niet-gouvernementele organisatie WEMOS en lid van de Nederlandse delegatie.

Ook zouden de verschillen tussen het normen- en waardenpatroon van de diverse delegaties zo groot zijn dat een dialoog over abortus gelijk zou staan aan een gesprek tussen een blinde en een doofstomme. Terwijl veel Westerse delegaties in de traditie van het liberalisme het recht van iedere vrouw onderstrepen om haar eigen leven in te richten zoals dat haar goeddunkt, gaan enkele delegaties uit de Derde Wereld (maar ook het Vaticaan) juist uit van een natuurlijke orde in de kosmos waaraan de mens zich heeft te conformeren. “Iedere keer als ik Westerse feministen hoor praten over abortus lopen me de rillingen over de rug”, aldus Gracia Zúniga de Villeda van de delegatie van Honduras, die in Kairo veelal de zijde van de Heilige Stoel koos. “In het Westen zijn jullie het mysterie van het leven vergeten. Ik kom uit een arm land dat de wereld misschien weinig te bieden heeft. Maar als we een taak hebben is het wel deze: jullie overtuigen van de heiligheid van het leven.”

De Pakistaanse krant The Muslim formuleerde het aldus: “Amerikanen praten continu over allerlei soorten rechten en insisteren tegenwoordig op het recht dat vrouwen hebben om hun lichaam te gebruiken zoals hun dat goeddunkt. Ze vergeten echter één ding: elke vrouw heeft een natuurlijke drang om kinderen te krijgen. Daar kan ze zich gewoonweg niet tegen verzetten.”

Volgens minister Pronk markeert de ICPD een scheidingspunt. De discussies op internationaal niveau gaan immers niet meer zoals vroeger over economische of politieke zaken, waarbij het relatief gemakkelijk is om een compromis te vinden dat voor alle partijen aanvaardbaar is. In Kairo stonden er immers normen en waarden ter discussie - aldus Pronk - en die verschillen zoveel van cultuur tot cultuur en raken mensen zo diep dat alleen een diepgaande dialoog tot enig resultaat kan leiden. Of de publieke opinie in de wereld de gedelegeerden de tijd zal gunnen om die nieuwe discussies over normen en waarden ten volle aan te gaan, is overigens zeer de vraag. In de internationale media is de ICPD al min of meer als mislukt bestempeld omdat het niet mogelijk was om binnen twee dagen een resultaat te bereiken over de abortuskwestie.