Afrikaans

Bruce Donaldson: A grammar of Afrikaans

497 blz., Mouton de Gruyter (Berlijn, New York) 1993, ƒ 309,75

Het aureool van voorschriftenrijkdom die de grammatica omgeeft, krijgt gestalte in het stereotype van de grammaticus als een strenge persoon die met waarschuwende vinger de enge taalkundige de weg aanwijst. Hoe ver dit stereotype van de hedendaagse werkelijkheid verwijderd is, laat Bruce Donaldson blijken. Die gaat bijna nooit anders gekleed - zelfs in de ijzige Nederlandse winter - dan in losse sandalen (die in het Afrikaans plakkies heten), een korte broek en een hemd met korte mouwen. Dit informele uiterlijk laat echter weinig blijken van Donaldsons werkijver en minutieuze wetenschappelijkheid. De grammatica zoals hij die bedrijft, is de vrucht van de waarneming van taalgedrag en vrij van dogmatiek. Hij doceert momenteel Duits aan de Universiteit van Melbourne in Australië, waar tot voor kort ook een afdeling Nederlands bestond, en hij doet onderzoek over het Nederlands en het Afrikaans.

Donaldsons spraakkunst van het Afrikaans (in het Engels) is voorafgegaan door een van het Nederlands (ook in het Engels) die thans aan de vierde druk toe is. Die publikaties zijn gefundeerd op gedegen onderzoek ter plekke. Tevens is Donaldson een van de weinigen die zowel Nederlands en Afrikaans vlot en vrijwel accentloos kunnen spreken. Zijn onderzoek over het Afrikaans is begonnen met een uitgebreide studie over de ingrijpende invloed van het Engels op die taal, waartoe zijn kennis van zijn moedertaal en het Nederlands hem van groot nut is geweest.

A grammar of Afrikaans is niet alleen de enige wetenschappelijke grammatica van het Afrikaans in het Engels maar de enige tout court, aangezien er, afgezien van oude en ontoereikende schoolgrammatica's, geen volledige spraakkunst van het Afrikaans bestaat. Dat houdt ten dele verband met een vrij modieuze afkeer bij hedendaagse taalkundigen van het schrijven van spraakkunsten. Zij menen dat er nog veel meer detailonderzoek moet worden gedaan voordat de feiten overzichtelijk in grammatica's vorm kunnen krijgen.

De grammatica is didactisch opgezet, in het bijzonder gericht op een breed Engelssprekend publiek dat zich beter op de hoogte van het Afrikaans wil stellen. Het bestek van het werk van vijftien hoofdstukken en bijna 500 bladzijden is vrij wild. Donaldson heeft de literatuur over de Afrikaanse grammatica zorgvuldig bestudeerd en vult zijn literatuurstudie aan met nauwgezette optekening van de hedendaagse spreektaal. Talloze voorbeelden zijn uit de levende taal.

In hoofdstuk 1 wordt een uiteenzetting van de Afrikaanse uitspraak gegeven die op eigen waarneming en niet op de officiële waarheden van voorschriftelijke bronnen berust. Hier komen onder andere de uitspraak van Afrikaanse voor- en achternamen en plaatsnamen aan bod. In het uitvoerige hoofdstuk over de spelling wordt de Nederlandse achtergrond behandeld om uit te leggen waarom in het Afrikaans faal 'falen' met een f en vaal met een v, reis met een ei en rys met een y geschreven worden.

De inkleding van de syntaxis is vrij traditioneel en dus toegankelijk voor een niet-gespecialiseerd publiek. Het uitgangspunt zijn de woordsoorten: er zijn hoofdstukken over lidwoorden, naamwoorden, voornaamwoorden, adjectieven, bijwoorden, werkwoorden, voegwoorden, vraagwoorden, voorzetels en telwoorden. Hoofdstuk 12, over de woordorde, is een van de uitgebreidste, en in hoofdstuk 13 wordt de negatie in het Afrikaans besproken. Het slothoofdstuk behelst een analyse van de woordvorming.

Het werk wordt afgesloten met drie addenda: een verzameling teksten met interlineaire en idiomatische vertalingen in het Engels, een samenvatting van het schrijven van brieven en een lijst van begroetingen en vloeken. Hierop volgen een glossarium, een bibliografie en een zaakregister.

De bijzonder hoge prijs zal de afzet van dit bruikbare werk beperken, vooral in Zuid-Afrika waar de rand heel zwak staat tegenover de Duitse mark, maar geïnteresseerde lezers zowel binnen als buiten Zuid-Afrika zullen in deze omvattende spraakkunst veel nieuws en stimulerends over het Afrikaans vinden.