Met de muis naar Manet; Per cd-rom zappen door de kunstgeschiedenis

Alle 2000 schilderijen van de Londense National Gallery zijn onlangs op cd-rom gezet. Dat biedt ongekende mogelijkheden: plotseling kan de computergebruiker ieder schilderij op zijn beeldscherm bestuderen, maar ook perspectieflijnen oproepen of alle schilderijen waar een baard op voorkomt vergelijken.

Art Gallery wordt uitgebracht door Microsoft in een Windows- en een Apple-versie en kost ongeveer f 100 .

Het museum, heeft Robert Hughes al eens gezegd, is de kerk van tegenwoordig. Dat is goed gezien. Je loopt er stil rond, je geeft je over aan contemplatie en je komt er als een beter mens uit. Spreken mag, maar niet te hard. Wat absoluut niet mag is rennen. Je ziet wel eens schoolkinderen met wapperende formulieren door de Vlaamse primitieven stormen, op zoek naar de impressionisten, maar dat wordt in het museum niet op prijs gesteld.

Hollen en stilstaan mag weer wel in Art Gallery. Het is de National Gallery in Londen, maar dan op cd-rom. Alle 2000 schilderijen van de collectie op een spiegelend plastic plaatje. De National Gallery heeft een van de belangrijkste verzamelingen uit de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw en met de computer vlieg je van Rogier van der Weyden naar Manet in een paar seconden. Alles wat je ervoor moet doen is het bewegen van de muis (het apparaatje waarmee een pijltje over het scherm kan worden bewogen) over zijn muismatje.

De cd-rom is het intellectuele broertje van de cd-i. Beide zien er uit als gewone cd's, maar behalve geluid staan er ook beelden op. Cd-i's zijn meer voor het huiskamervermaak. Er wordt tegenwoordig ook al kunst op cd-i's gezet, maar je moet ze bekijken op een gewone televisie, en die heeft een veel slechter beeld dan een computer. De plaatjes zijn daardoor minder gedetailleerd en, nog belangrijker, er kan maar een zeer beperkte hoeveelheid tekst leesbaar worden afgebeeld. Voor een cd-rom heb je een moderne computer met kleurenscherm nodig. Hij moet ook zijn voorzien van een afspeelmogelijkheid voor cd-roms. Dat kost een paar honderd gulden meer, maar het is een zinvolle toevoeging.

De cd-rom staat in de kunstwereld aan het begin van een veelbelovende carrière. Uitgevers en musea popelen om het beeldmateriaal waarvan ze de reproduktierechten bezitten op het nieuwe multimedium uit te brengen. De National Gallery heeft al een paar jaar zijn eigen Micro Gallery op zijn museumcomputers draaien. De bezoekers vinden het prachtig, en softwaregigant Microsoft heeft het nu op cd-rom gezet. Ons eigen Rijksmuseum heeft vergevorderde plannen voor een soortgelijk systeem, voorlopig alleen voor de bezoekers. Het ontwerp is al geheel klaar, het wachten is op geld voor de uitvoering.

Gekraak

Het begin van Art Gallery is wat saai. De computer laat vijf hokjes zien. We hebben Artist Lives (kunstenaarsbiografieën), de Historical Atlas (historische en geografische informatie), Picture Types (iconografische informatie), General Reference (een kleine encyclopedie) en Guided Tours (rondleidingen).

Met de muis inklikken op Artist Lives brengt de 26 letters van het alfabet op het scherm, smaakvol getypografeerd in klassieke kapitalen. Wanneer we op zoek zijn naar Fra Angelico klikken we in op de A. Onmiddellijk verandert het scherm in een lijst van alle schilders in de National Gallery die met een A beginnen, onder wie Fra Angelico. We klikken op hem in en nu wordt het spannend. Daar verschijnt alweer een nieuw beeld. Het is de eerste van drie bladzijden over de schilderende monnik. Op de linkerhelft van het scherm wat elementaire informatie: levensloop, de belangrijkste opdrachten. Op de rechterhelft staan een zevental schilderijen en altaarstukken afgebeeld, op postzegelformaat.

Zo zijn er drie bladzijden, bij elkaar het soort informatie dat een goede encyclopedie ook geeft. Maar we zijn nog maar aan de oppervlakte. Met een druk op de knop kunnen we de luidsprekers de naam van de schilder uit laten spreken. En wanneer we met de muis een van de kleine reprodukties aanwijzen, het is een Annunciatie, springt de op een houten paneel geschilderde voorstelling naar voren. Ze vult bijna het hele scherm, en de detaillering en de kleur zijn op een goed kleurenscherm van uitstekende kwaliteit. Daarbij verschijnt een tekst die het een en ander over het schilderij meedeelt. Het formaat wordt gegeven (103,5x141,6 cm) en de datering (begin vijftiende eeuw). We kunnen nog een keer op de muis drukken en nu vult het schilderij het hele scherm.

We nemen een ander werk van de kunstenaar. Het stelt Christus voor, die in de hemel verwelkomd wordt. Een predella, vertelt de computer, van een altaarstuk dat Fra Angelico voor het San Marcoklooster in Florence maakte. Predella? Het woord is op het scherm van een gele achtergrond voorzien. Dat betekent dat er uitleg achter zit en na een klikje met de muis springt er op het scherm een blokje tekst naar voren dat zegt dat een predella de smalle, horizontale structuur is aan de voet van een altaarstuk.

De tweede toegang tot de collectie gaat naar tijdperk. Via het hokje Historical Atlas komen we in een landkaart van Europa. Op de kaart de belangrijkste artistieke centra. Wanneer we Parijs kiezen belanden we in een korte Parijse kunstgeschiedenis, 35 pagina's met tekst, reprodukties en kaartjes. Ook hier weer kunnen we de postzegeltjes schermvullend opblazen, en zijn allerlei woorden en namen weer evenzovele toegangspoortjes tot weer een paar schermen met aanvullende informatie.

Picture Types is weer een andere manier om de collectie te rubriceren. Nu kunnen we kiezen uit religieuze, verhalende, en allegorische afbeeldingen, naakten, portretten, dagelijks leven, landschappen en stillevens. Elke mogelijkheid geeft weer nieuwe keuzemogelijkheden; bij stillevens kunnen we kiezen uit 8 typen; van bloemen en fruit tot muziekinstrumenten.

General Reference begint ook weer met een alfabet. Inklikken op de T en daarna op triptych brengt de triptieken uit de collectie bijeen. Een extra attractie is de animatie; met een druk op de muis zwaaien de eeuwenoude drieluiken gracieus open en dicht, en onthullen zo ook hun voorstelling in dichtgeklapte toestand. De ontwerpers van het schijfje zijn helaas niet voor de verleiding bezweken dat openzwaaien te begeleiden met levensecht gekraak en gepiep.

De laatste deur naar het museum geeft toegang tot een aantal rondleidingen. Er zijn er vier: compositie en perspectief, over de techniek van het schilderen, over het gebruik van schilderijen, en over modern onderzoek. Ook hier zijn af en toe aardige en soms leerzame gimmicks ingebouwd. Perspectieflijnen, verdwijnpunten en rasters verschijnen op de schilderingen. Infra-rood en röntgenfoto's onthullen eerdere versies en natuurlijk wordt Holbeins gravenportret zo schuin gezet dat de grillige vlek onderaan wordt wat hij bedoelt te zijn: een schedel.

Baarden

De animaties spreken in het begin het meest tot de verbeelding, maar het werkelijk bijzondere van de cd-rom is de mogelijkheid voortdurend zijpaden in te slaan en het een niveau dieper te zoeken. Een van de leukste dingen is wel het zoeken naar een onderwerp. Intypen van het woord beard levert 28 schilderijen met baarddragers op, horse geeft 107 treffers. Zelfs een abstract begrip als jaloezie roept 8 afbeeldingen naar het scherm. Als Microsoft de publikatie van de afbeeldingen niet verbood, zou het een uitkomst zijn voor de wanhopige beeldredacteur die op zoek is naar een verantwoorde illustratie bij een abstract betoog over deze menselijke eigenschap. Met het indrukken van een toets schiet hij van de ene naar de andere verzinnebeelding. Hij twijfelt even bij een Bronzino uit 1540 - Cupido kust Venus en de jaloezie kijkt toe - staat even stil bij een Rubens uit ca. 1600 - Venus, Juno en Minerva vragen aan Paris wie de mooiste is, Paris kiest Venus en de jaloezie van overige twee leidt tot de Trojaanse oorlog - maar kiest ten slotte voor een schilderij van Claude Lorrain uit 1645 - Diana waarschuwt Cephalus en Procris voor de gevaren van de jaloezie.

Al met al is er met de cd-rom een nieuwe fase in het tijdperk van de mechanische reproduceerbaarheid van het kunstwerk aangebroken. Na de gravure, de lithografie en na de fotografische reproduktie zijn er nu gedigitaliseerde kopieën. Met alle voordelen van dien: in een klein doosje mee te nemen, eventueel door een telefoonlijn te versturen en op vele manieren te ontsluiten.

En verder? Kan de cd-rom het museum vervangen? Nee natuurlijk. Ook de allerscherpste computer blijft een armzalige vervanging van de werkelijkheid. Het scherm schakelt alle formaten gelijk en zo'n lichtbeeld is voor de reproduktie van glas in lood eigenlijk geschikter dan voor de weergave van een beschilderd stuk linnen. De impressionisten doen het nog het best op het scherm, maar met de donkere partijen van Rembrandt en met het donkere groen heeft de computer moeite. Een mooie fotografische reproduktie op kunstdrukpapier wint het dan moeiteloos.

Verliest het schijfje het dan ook van de catalogus? Dat hangt er vanaf. Art Gallery is een catalogus met 2000 kleurenreprodukties, met toelichtende teksten en een uitgebreide index. In druk is dat een lijvig boekwerk. En wat het schijfje kan, kan de catalogus niet: bliksemsnel groeperen, af en toe iets laten bewegen, en toelichting laten verschijnen wanneer daar behoefte aan is.

Maar wat de catalogus wel kan, en het boek ook, dat kan of wil de cd-rom weer niet: een verhaal vertellen, een betoog afsteken. De gebruiker van de cd-rom kan de kunstgeschiedenis voortdurend in de rede vallen. Elke naam, elk aangestreept begrip verleidt tot een simpele beweging met de muis, en pats, daar staat weer een stukje fraai vormgegeven informatie over de vroege Renaissance, of tsjak, daar zitten we plotseling midden in de biografie van die andere beroemde Venetiaanse schilder. Doordat dat allemaal zo moeiteloos gaat, doordat met een druk op de knop uitleg over gesso, pastiglia of Pieter Lastman tevoorschijn komt, daardoor ontstaat een gevoel van macht. Het is allemaal zo gemakkelijk beschikbaar dat het niet meer nodig is het ook in je op te nemen.

Het is een grote hartstocht van de massa's van tegenwoordig, schreef Walter Benjamin zestig jaar geleden, om de dingen naar zich toe te halen. “En even sterk is hun neiging om het unieke van ieder gegeven te overwinnen door het te reproduceren.” Aan cd-roms heeft Benjamin niet gedacht, maar dat we nu in de huiskamer door de kunstgeschiedenis kunnen zappen bewijst dat hij dat goed gezien heeft.