'Helmut Kohl probeert de PDS te taboeïseren'; Partij van de Oostduitse onvrede

FRANKFURT/ODER, 9 SEPT. Een partij kan de verkiezingen winnen en toch in de problemen raken. Dat gaat SPD-lijsttrekker en premier Manfred Stolpe zondag waarschijnlijk beleven in de Oostduitse deelstaat Brandenburg. Als de eindstand van de verkiezingen voor het parlement van de deelstaat zondagavond overeenkomt met de enquêtecijfers, wordt de PDS achter de SPD en vóór de CDU tweede partij, terwijl FDP en Groenen onder de kiesdrempel van vijf procent blijven.

Stolpe moet dan vijf weken voor de Bondsdagverkiezingen op 16 oktober een meerderheid vinden door of de CDU een coalitie-aanbod te doen of in Potsdam een minderheidskabinet te vormen dat wordt gedoogd door de PDS, de opvolgster van de communistische SED. Een aanbod aan de CDU zou een rare indruk maken, want in het aangrenzende Saksen-Anhalt heeft de SPD net geweigerd een coalitie met de CDU te vormen. Daar regeert zij (met de Groenen) sinds juli met een veelbesproken minderheidskabinet dat door de PDS wordt gedoogd.

SPD-fractievoorzitter Scharping heeft het model Saksen-Anhalt onherhaalbaar genoemd. Als in Brandenburg hetzelfde gebeurt als in Saksen-Anhalt, krijgt Helmut Kohl nog meer ruimte om te zeggen dat de kiezers de SPD niet moeten geloven als zij zegt dat zij de verkiezing van de nieuwe kanselier en de vorming van een nieuw kabinet in Bonn in géén geval afhankelijk zal maken van de PDS.

Is de PDS blij met dit SPD-dilemma? “Nee”, zegt prof. dr Michael Schumann, lid van de PDS-fractie in het parlement van Brandenburg en kandidaat voor de Bondsdag. “Wij vinden het dramatisch dat, als er een linkse meerderheid is, zoals hier, die niet kan worden gevormd.” Maar overigens doet hij luchtig over het SPD-probleem: “Stolpe is slim, die wacht met een beslissing tot na de Bondsdagverkiezingen.”

Schumann is een man die in 1967 lid van de SED werd maar naar zijn zeggen pas echt politiek actief werd in 1990, in de PDS. Behalve deze nogal “omgekeerde politieke loopbaan” biedt zijn curriculum meer opmerkelijks. Hij werd tot veefokker opgeleid, ging daarna aan de Karl Marx-universiteit in Leipzig filosofie studeren en werd uiteindelijk in 1986 hoogleraar aan de Academie voor wetenschappen in Potsdam. In 1990 zat hij in twee nationale parlementen, eerst in de Volkskammer, daarna van oktober tot december in de Bondsdag.

Sindsdien zit hij in het parlement van Brandenburg. Nu is hij zowel voor de landdag als voor de Bondsdag kandidaat, hij moet straks een keus maken, die wat hem betreft makkelijk is. “Liefst blijf ik gewoon lid van de landdag in Potsdam, maar ik voelde me tegenover mijn partij verplicht om hier ook te kandideren voor de Bondsdag.”

Deze middag heb ik met Schumann in Frankfurt aan de Oder afgesproken. Dat is een kwijnende industriestad aan de Poolse grens met 85.000 inwoners, waar de SED ooit heel sterk was en waar de PDS in de Europese verkiezingen van juni de grootste partij was met ruim 27 procent. Schumann heeft er zijn kiesdistrict en zal er 's avonds een spreekbeurt houden. Het is vijf uur 's middags, het immense plein rond het net in zijn roodbakstenen glorie herstelde stadhuis is wonderlijk leeg als een vlotte man uit een Japanse auto stapt en me meeneemt naar de onvermijdelijke Ratskeller onder het stadhuis.

Waarom is Schumann eigenlijk lid van de PDS geworden en politiek actief voor zo'n oude-mensenclub, die terug wil naar een onbereikbaar gisteren? Een club bovendien die bestaat bij de gratie van de ontevredenheid en rancunes, in een groot aantal gevallen van mensen die vroeger geprivilegeerd waren en zich nu verkocht en uitgerangeerd voelen? Die vragen zijn goed genoeg om hem aan het praten te krijgen. Ik zit ernaast. De SED was in de DDR 'een disciplineringspartij' en natuurlijk geen democratische. Maar nu is in Oost-Duitsland “een constructieve en kritische oppositie die niet naar macht taalt” nodig, zegt hij. Bovendien wordt zowel de democratie als de rechtsstaat in Duitsland bedreigd. Op den duur zal, niet alleen in Duitsland trouwens, de massawerkloosheid de democratie uithollen als de staat niet vaker op de arbeidsmarkt intervenieert als schepper en behoeder van werk. En de rechtsstaat faalt. Voorbeeld: de vroegere DDR-spionagechef Markus Wolf werd afgelopen december tot zes jaar veroordeeld terwijl hij volgens destijds geldend DDR-recht niets strafbaars had gedaan. Schumann zegt het verontwaardigd, hij noemt de “schandelijke” beperking van het asielrecht als ander voorbeeld. Ook daarom wil de PDS op den duur een landelijke partij worden.

Dat is allemaal mooi, zeker voor wie even aan de DDR terugdenkt, maar daarmee krijgt de PDS geen kiezers achter de kachel vandaan. Dat zal ze toch moeten doen met economische thema's en als advocaat van achtergebleven Oostduitsers? Dat geeft Schumann toe. Zijn campagnethema's zijn: de landbouw, de tobbende middenstand, werkloosheid en de problematische eigendomsverhoudingen in Oost-Duitsland.

In het julinummer van het blad Deutschland Archiv wordt ter verklaring van de spectaculaire herleving van de PDS opgemerkt dat uit enquêtes blijkt dat vele Oostduitsers de vrijheid lamgzamerhand zó vanzelfsprekend vinden dat zij nu zwaarder tillen aan het gevoel achtergesteld te zijn. De PDS als protestpartij - ligt dààr haar grote kans, al vindt maar acht procent van de geënquêteerde Oostduitsers haar sympathiek en al acht maar twee procent haar economisch competent? Is zij niet de partij van het grote, maar vermoedelijk tijdelijke ongerief?

Schumann komt niet meer aan een antwoord toe. Want inmiddels is druppelsgewijs een groepje mannen en vrouwen binnengekomen die elkaar en Schumann hartelijk, als oude bekenden, groeten. Het zijn partijgenoten, dat waren ze vroeger ook al. Vanavond zijn ze bovendien, aan de andere kant van het plein, in de plaatselijke bibliotheek het publiek van Schumann en PDS-voorzitter Lothar Bisky. Twintig mensen, inclusief één journalist. Ze zijn boos. Helmut Kohl heeft de PDS Rotlackierte Fascisten genoemd, zoals de vroegere SPD-leider Kurt Schuhmacher de SED wel betitelde. Bisky en Gysi hebben al een protestbrief aan de kanselier geschreven. Schumann: “We moeten ons afvragen waarom 'die dikke' dat doet. Volgens mij is dat om de PDS te taboeïseren voor de SPD en om ons woedend te maken. Want met woedend links kan Kohl al veertig jaar leven. Maar niet met links dat een rol speelt in de parlementen en instituties.” De bijeenkomst krijgt dat compleet het karakter van een verenigingsvergadering, er gaan verwijtende blikken naar mijn vulpen.