De fantasten: 'een conversatiestuk op het hoogste niveau'

De Tijd en De fantasten, Ned.3, 23.14-00.14u.

Een kolossaal gebouw vol opgezette beesten - het is een bizarre omgeving om in op te groeien. Lucas Vandervost, artistiek leider van het Antwerpse toneelgezelschap De Tijd, speelde als kind in de onderaardse gangen van een museum waar een van de grootste collecties Afrikaanse dierkunde ter wereld was ondergebracht. In de vanavond uit te zenden televisiedocumentaire die Krijn ter Braak over De Tijd maakte keert Vandervost naar het decor van zijn jeugd terug. Het Koninklijk Museum van Midden-Afrika in Tervuren, rond de eeuwwisseling ontworpen in opdracht van koning Leopold II, blijkt voor de nu 32-jarige Vandervost nog niets aan geheimzinnigheid te hebben ingeboet.

De magische en licht weemoedige stemming die uitgaat van de in Tervuren gefilmde scènes, kenmerkt ook de sfeer van de voorstellingen van De Tijd. Lucas Vandervost heeft een voorkeur voor schrijvers die op zoek zijn naar een laatste restje mystiek in ons prozaïsche tijdsgewricht. Robert Musil is zo'n schrijver. Het afgelopen seizoen waagde De Tijd zich aan De fantasten, een onspeelbaar geacht ideeëndrama waarmee Musil zijn debuut als toneelauteur maakte. De Tijd bracht het integraal, in een vijf uur durende voorstelling.

Met zijn uit 1921 daterende stuk lijkt Musil zijn tijd nog steeds ver vooruit te zijn. Pathetische emoties, een spannende intrige en vast omlijnde karakters komen er niet aan te pas. Musil streefde naar een 'theater zonder eigenschappen' waarin de acteurs hun ijdele poses moesten opgeven om ruimte te maken voor de verheven gedachten van de dichter. Al pratende dromen zijn protagonisten van een nieuwe wereldorde die geleid zal worden door creatieve, vergeestelijkte mensen zoals zijzelf.

Hoewel de plot geconstrueerd is rond twee driehoeksverhoudingen, kan de toeschouwer niet smullen van hartstochtelijke liefdesscènes. “Liefde is het enige dat tussen man en vrouw niet bestaat”, zegt Thomas, een tobberige intellectueel. De eindeloze zelfbespiegelingen van de vier fantasten drijven een wig tussen henzelf en de rest van de wereld.

Lucas Vandervost noemt De fantasten 'een conversatiestuk op het hoogste niveau'. Het ontroerende van Musils personages is, zegt hij, dat zij niet kunnen stoppen met denken terwijl ze weten 'dat alle gedachten in laatste instantie toch niet juist zijn'. Acteur Warre Borgmans is voor zijn rol als Thomas genomineerd voor de Louis d'Or, de hoogste toneelprijs in Nederland. In de film zit hij naast de toneelleider in het gras. De twee schieten regelmatig in de lach en Borgmans benadrukt dat er ook humor in de voorstelling zit. Inderdaad zien we hem schitteren in een paar mooie, groteske scènes, en pas in deze montage van hoogtepunten valt op hoe subtiel de stijlwisselingen zijn.

In de film is de soms slaapverwekkende woordenstroom van Musils fantasten flink ingedamd. Omdat alleen de scherpste aforismen aan elkaar zijn gelast, klinken hun tastende zinnen opeens opmerkelijk ferm. Dat maakt de documentaire, gelardeerd met al die sfeervolle beelden uit de Tervurense sprookjestuin, toegankelijker dan de toneelproduktie zelf.