Beloon mensen die dichtbij hun werk wonen

Het fileprobleem is niet meer op te lossen door meer wegen aan te leggen, vindt Th.G.M. Mensink.

We moeten het zoeken in een nieuw type stad, waar de belangrijkste functies zijn geconcentreerd. In Amersfoort zou onderzocht kunnen worden of dat idee levensvatbaar is.

De landelijke files beginnen ons land te verstikken: eerst de steden, vervolgens de Randstad en nu ook het rijkswegenstelsel. De ochtendspits en avondspits groeien naar elkaar toe. Met zestien miljoen inwoners en vijf miljoen auto's zijn er andere spelregels in de samenleving nodig, dan bij twaalf miljoen inwoners en een half miljoen auto's. Bovendien is er een totaal andere ruimtelijke ordening nodig als wij de meest essentiële vrijheden willen blijven behouden en benutten. De vrijheid om te wonen, te werken, te recreëren waar we willen is een groot goed. Als ieder van ons dit individueel blijft vertalen in de beste woonplek en de beste werkplek - voor velen in toenemende mate ver uit elkaar liggend - dan is het verkeer in steeds grotere mate verstikkend en bedreigt het de economie en het milieu van het land.

Bij het zoeken naar oplossingen gaat het niet om het beknotten van de vrijheden of om het afdwingen van het gebruik van andere vervoermiddelen, want dat zijn antwoorden op het niveau van het probleem. Zoals de carpoolstrook een antwoord is op het niveau van het probleem. De kraan blijft open, het dweilen vindt slechts tien kilometer verder plaats na het bieden van een glijgootje.

Ook de 'compacte stad' is een antwoord op het niveau van het probleem. Van de compacte bouw in combinatie met een hoogwaardige openbaar vervoerslijn of -stelsel wordt verwacht dat dit in meer gebruik van het openbaar vervoer zal resulteren. Maar die compacte bouw is niet wat de mensen graag willen. Zolang er niets beters geboden wordt zal de bewoning wel komen. Maar het lost de problemen niet op omdat het aan de werkelijke oorzaken voorbij gaat.

Het verkeer- en vervoersysteem in een land vormt de eerste afgeleide van twee componenten: ruimtelijke ordening en menselijke activiteiten. Als we de aandacht van de verkeersproblemen (te volle wegen, treinen) verleggen naar de ruimtelijke ordening en via de ruimtelijke ordening naar de beïnvloeding van de menselijke activiteiten dan raken we de kern van de problematiek. Als wij die andere ruimtelijke ordening dan ook nog weten te combineren met andere spelregels voor zeventien miljoen inwoners dan is het mogelijk de problemen de baas te worden op meer fronten tegelijk: files, milieu, geluidhinder, verkeersveiligheid, luchtvervuiling en bovendien dalende kosten voor het individu en de samenleving.

Het moet nu toch wel duidelijk zijn dat bij een prognose van zeventien miljoen inwoners en acht miljoen auto's circa 2015 in ons land deze combinatie absoluut onmogelijk is. We zullen een fundamenteel andere koers moeten varen om dat te voorkomen. Die koers wordt mogelijk door de aandacht echt te verleggen naar de oorzaken. We zullen volkomen anders over de vorm en inhoud van onze steden moeten denken.

De oplossing ligt in steden van totaal andere vorm en inhoud met als hoofdkenmerk het zelfvoorzienend zijn. Het gaat daarbij om steden, zowel nieuwe als bestaande, die een leefomgeving bieden waarin mensen uit vrije wil kiezen om te gaan wonen op een plek die in de nabijheid nagenoeg alles biedt wat een mens nodig heeft om zich te ontplooien. Daarvoor is een totaal andere ordening nodig dan die voldeed in de vorige eeuw en ook een andere dan die in de laatste decennia bedacht is met de komst van de auto.

Zo kunnen we het uiteindelijke doel bereiken: een land met zelfvoorziende steden. Daarvoor is onderzoek nodig en een experiment, is het bouwen van stadsdelen op zelfvoorzienende grondslagen nodig, alsmede het opdoen van ervaring. Ik stel daarom voor Amersfoort aan te wijzen als plaats waar het experiment kan worden uitgevoerd.

Het experiment bestaat uit het belonen van mensen die dichtbij hun werk wonen voor de duur van vijf jaar. Een maandelijkse bijdrage voor de afstand van één kilometer, afnemend tot éénvijfde daarvan bij een afstand van vijf kilometer. Vooral jongeren (achttien tot dertig jaar) zullen gaan kiezen voor het wonen bij het werk of werk zoeken bij de woning. Het gevolg is afnemend autogebruik en een groeiende bewustwording dat wij allen een steentje kunnen bijdragen tot het verminderen van het fileprobleem. Nu dragen velen individueel bij tot het ontstaan van files.

Dit experiment moet voorafgegaan worden door een onderzoek om vast te stellen hoe groot de bereidheid is om hieraan mee te werken. Tegelijk met dit onderzoek kan het effect van deze injectie worden berekend met de computer. Dit geeft inzicht in het afnemen van de verkeersstromen, de geluidhinderen de emissie van afvalstoffen. Beide onderzoeken samen kunnen aantonen dat een experiment van vijf jaar gerechtvaardigd is.

In de komende jaren kunnen alvast plannen worden uitgewerkt om enkele VINEX-lokaties te ontwikkelen op basis van zelfvoorziende kenmerken. Doen wij dit niet dan bouwen we ongeveer 800.000 woningen in de komende vijftien jaar volgens de gangbare methoden: dus meer van hetzelfde, terwijl de problemen niet afnemen.

De structuur van een volledig nieuwe zelfvoorziende stad bestaat uit een grote onbebouwde ruimte in de kern met daar omheen stadsdelen in de vorm van bloembladen. Binnen de bloembladen bevinden zich alle stedelijke functies. Tegen de centrale ruimte aan bevinden zich de centrumvoorzieningen. Tussen de 'bladen' dringt de natuur van de omgeving ver door. De centrale ruimte is bedoeld voor voedselvoorziening (glastuinbouw), recreatie en stilte. Tussen de bladen is ruimte voor recreatie, landbouw en veeteelt.

Ook bij bestaande steden kan het principe van zelfvoorziendheid worden toegepast. In plaats van stadsvernieuwingsprojecten binnen het bestaande stadslichaam kan worden gekozen voor afbraak (na het uitwonen) en de bouw van een nieuw stadsdeel buiten het oude stadslichaam. Het afgebroken stadsdeel kan worden gebruikt voor voedselvoorziening of (water)recreatie. Dit is werkelijke stadsvernieuwing, in plaats van de huidige renovaties.