Beleid kindergraven achterhaald; Begrafenisondernemers geven gebrekkige informatie

Als zeer jonge kinderen overlijden worden ze vaak begraven op de kinderafdeling van een kerkhof. Wat veel ouders niet weten is dat de graven hier algemene graven zijn, en dat in een graf meer kinderen worden begraven.

Omdat de kindersterfte de afgelopen decennia steeds verder is teruggedrongen, weten nog maar weinig jonge ouders wat hen te wachten staat als ze een kind verliezen. Persoonlijke ervaring en mededelingen van andere ouders die een kind hebben verloren, hebben mij geleerd dat daarbij problemen kunnen ontstaan die snel dienen te worden opgelost. De vier begrafenissen waar het hier om gaat, vonden plaats in Heemstede. Ik heb echter sterk de indruk dat deze problemen zich op veel grotere schaal voordoen.

Net als op veel andere begraafplaatsen in Nederland is op de Algemene Begraafplaats in Heemstede een aparte 'afdeling' gereserveerd voor kinderen tot 1 jaar: een wijde kring met veel bloemen en een vijver in het midden. Het gaat om algemene graven. Dat wil in dit geval zeggen: graven die je voor twintig jaar kunt huren, zonder recht op verlenging. Bij particuliere graven - elders ook wel familiegraven of huurgraven genoemd - kun je de huur onbeperkt verlengen. Zolang de nabestaanden betalen, blijft het graf gereserveerd voor de familie. De lengte van de huurovereenkomst kan per gemeente verschillen en is vastgelegd in een verordening.

Ouders die hun kind verliezen worden voor deze keuze gesteld: een particulier graf, waarbij het kind tussen volwassenen komt te liggen, of op de kinderafdeling, bij andere kinderen. Navraag leert dat de meeste ouders van zeer jong gestorven of van levenloos geboren kinderen voor dit laatste kiezen. Meestal omdat zij troost putten uit de gedachte dat hun kind bij andere kinderen komt te liggen. Een familiegraf biedt in deze omstandigheden een kil vooruitzicht: als alles goed gaat zal daar nog heel erg lang niemand bijkomen.

Begrafenisondernemers behoren precies te vertellen wat de consequenties zijn van een algemeen graf, zo benadrukt onder andere het Nederlands Verbond van Uitvaartverenigingen. Ook diverse 'uitvaartverzorgers', zoals begrafenisondernemers zich tegenwoordig graag noemen, onderstrepen dit. Maar juist op dit punt gaat het regelmatig mis, zoals recentelijk drie keer achter elkaar in Heemstede. De voornaamste consequentie van een algemeen graf is namelijk dat er meer kinderen in worden begraven.

Kindergraven in Heemstede meten 1.50 m bij 80 centimeter. Het eerste kistje komt op 1.50 m diepte, het derde op 65 centimeter onder het aardoppervlak. Tussen de drie kistjes zit ongeveer 12 centimeter aarde. Als alle drie de ouders een steen plaatsen, wat pas de laatste jaren het geval is, dan staan die zeer dicht achter elkaar. Vorm en omvang van die steen liggen overigens vast, hiervan mag men pas afwijken na toestemming van de gemeente.

Het is natuurlijk niet erg als ouders van te voren weten dat hun kind in een zogeheten verzamelgraf komt. Dan kiezen zij ervoor. Maar in Heemstede hoorde één ouderpaar pas een week na de begrafenis dat er al een kind onder dat van hun lag. Een ander ouderpaar kwam hier na twee maanden achter en een derde ouderpaar direct na de begrafenis van hun dochter. Gealarmeerd door de verschillende steentjes op de graven ernaast, belden zij met de begrafenisondernemer en pas toen hoorden zij wat zij eerder die week te horen hadden moeten krijgen, namelijk dat er onder hun dochter al een ander kind begraven lag. En erger nog: dat er al de volgende dag nog een kind bovenop zou komen.

De ouders van het kind in kwestie hadden gekozen voor een stoet met grijze auto's, een bijeenkomst in de aula met muziek en een begrafenis in besloten kring. Een uur later moesten zij beslissen dat hun kind zou worden opgegraven om de week daarop op een andere plek te worden herbegraven. Als ze een en ander een dag later hadden ontdekt, was het te laat geweest. Dan hadden ze slechts met schriftelijke toestemming van de ouders van het kind dat in 'hun' graf zou worden bijgezet, hun dochter mogen opgraven.

Ik laat hier nog buiten beschouwing wat dit betekent voor de ouders van het eerst begraven kind. Die komen op een dag bij hun met veel zorg onderhouden graf en vinden daar een open kuil.

Bij navraag horen ze dat er een kind bij komt. Ze troosten zich in de weken daarna met de gedachte dat hun kind nu gezelschap heeft gekregen, maar het gaat hier om het kind dat meteen is herbegraven en er dus maar even heeft gelegen. De ouders zijn hiervan niet op de hoogte gesteld; ze komen er pas na weken bij toeval achter. Een verzoek van deze ouders om voortaan te worden gewaarschuwd als 'hun' grafje opengaat, bleek niet te kunnen worden gehonoreerd “omdat dit niet overeenstemt met de regels voor een algemeen graf”.

Hoe kunnen dit soort dingen zo uit de hand lopen? Bij het Nederlands Verbond van Uitvaartverenigingen wijst men op de lange traditie om zeer jonge kinderen te begraven in verzamelgraven: dit is voor begrafenisondernemers zo vanzelfsprekend dat ze min of meer vergeten de ouders volledig te informeren. De twee begrafenisondernemers die verantwoordelijk zijn voor de hierboven genoemde feiten geven verschillende antwoorden: de ene ging ervan uit dat de ouders wel wisten wat de consequenties waren van een algemeen graf, bij de ander gaat het in de eerste plaats om fouten van een medewerker. Maar in tweede instantie wil de verantwoordelijke directeur wel toegeven dat zijn bedrijf zich wellicht onvoldoende heeft aangepast aan de gewijzigde opvattingen over kinderbegrafenissen.

Dit laatste lijkt mij van essentieel belang. Tot tien jaar terug kwam het nauwelijks voor dat doodgeboren kinderen door de ouders zelf werden begraven. Meestal kregen de ouders het kind na de geboorte zelfs niet te zien, op aanraden van de behandelend arts. Generaties lang zijn jonge of levenloos geboren kinderen anoniem begraven. Maar de begraafcultuur in Nederland is ingrijpend aan het veranderen. De talloze publikaties hierover beperken zich tot volwassenen, maar het lijkt me vanzelfsprekend dat ook de opvattingen over het begraven van kinderen zijn gewijzigd.

Die veranderde opbvattingen hebben nog niet geresulteerd in wijzigingen in gemeentelijke regelgeving, of in het beleid van begraafplaatsen. Dit leidt tot vreemde toestanden. Zo zijn de kindergraven op de begraafplaats Zorgvlied in Amstelveen te huur voor tien jaar. Formeel mag deze periode niet worden verlengd omdat het verzamelgraven zijn, bestemd voor drie kinderen. Maar omdat verreweg de meeste ouders de huur toch willen verlengen, worden de kinderen iedere tien jaar opnieuw begraven. Dat wil zeggen: alleen op papier. Zo staan hier al steentjes uit 1950!

Overigens is het opvallend hoe bedremmeld beheerders van begraafplaatsen reageren als je ze op de man af vraagt hoeveel kinderen er in een kindergraf worden begraven. Allemaal benadrukken ze de schoonheid van de plek, de zorg waarmee de graven worden behandeld en het grote verschil tussen regelgeving en praktijk: meestal laten ze de graven ook na het verlopen van de huurovereenkomst lange tijd met rust. Dit alles lijkt ter compensatie te moeten dienen voor het achterhaalde stapelen - een woord dat in de hele branche met veel eufemismen wordt omzeild.

Het lijkt mij dringend tijd worden dat begraafplaatsen de mogelijkheid scheppen om kleine of doodgeboren kinderen op een apart kinderhof te begraven in graven waarvan de huur kan worden verlengd en waar slechts één kind in komt. Het lijkt me ook dringend tijd worden dat gemeenteraden wat dit betreft hun verordeningen heroverwegen, zeker als er geen sprake is van ruimtegebrek. Bovendien vind ik dat uitvaartverzorgers ouders te allen tijde glashelder moeten uitleggen wat het verschil is tussen een verzamelgraf en een familiegraf, of dit nu een onaangename boodschap is of niet.