Staatsvijandin

Skript. Historisch Tijdschrift nr 3, herfst 1994. ISSN 0165-7518.

Jaarabonnement ƒ 32,50 op giro 2624858 t.n.v. stichting Skript Tijdschrift, Spuistraat 134, kamer 557, 1012 VB Amsterdam.

Door de FBI werd zij de gevaarlijkste vrouw van de Verenigde Staten genoemd. In de media werd ze afgeschilderd als een bommen gooiende terroriste. Emma Goldman was een geboren staatsvijand, die een leven lang strijd voerde tegen het grootkapitaal en het imperialisme. Over het veelbewogen leven van deze fanatieke vrouw, waarnaar het grote Duitse feministische blad Emma is vernoemd, staat een mooi artikel in het herfstnummer van historisch tijdschrift Skript.

Emma Goldman werd in 1869 geboren als middelste in een Joods-Russisch gezin. Om te ontkomen aan de armoede en pogroms die volgden op de moord op tsaar Alexander II trok ze naar de Verenigde Staten, de vrijheid en welvaart tegemoet. In 1885 arriveerde ze, zestien jaar oud.

Het zou van meet af aan een ontgoocheling worden. Arbeidsonlusten en werkstakingen waren in de VS aan de orde van de dag. Zo speelde in 1885 in Chicago de beruchte Haymarket-affaire. Aanleiding was een staking in de strijd om de invoering van de achturige werkdag, waaraan 65.000 arbeiders deelnamen. Op het moment dat de politie de menigte op de Haymarket uiteen wilde drijven, ontplofte een bom temidden van de agenten. De autoriteiten grepen het bloedbad aan om acht prominente anarchistenleiders van hun bed te lichten. Vier van hen werden geëxecuteerd, de anderen verdwenen voor vele jaren achter de tralies.

Goldmans verontwaardiging over deze zaak dreef haar in de armen van de anarchistische beweging. Haar talenten bleven niet onopgemerkt. Ze raakte al snel bevriend met prominente leiders en ontpopte zich tot een meeslepend en humoristisch spreekster. In 1890 werd ze op een propagandatoernee langs de grote industriesteden gestuurd, waar ze niet alleen pleitte voor afschaffing van het kapitalisme en de centrale staatsmacht, maar ook voor zaken die binnen de anarchistische beweging omstreden waren, zoals het recht op abortus en gratis voorbehoedsmiddelen, homoseksualiteit en vrije liefde.

Een tweede affaire, die net zoals de Haymarket-zaak tot felle anti-anarchistische hetze in de VS zou leiden, volgde in 1892. Bij Carnegie Steel in Pittsburg hakte het privé-legertje van directeur Henry Clay Frick hardhandig op stakers in. Negen arbeiders vonden daarbij de dood. Daarop vatte Goldman samen met haar toenmalige geliefde, de Rus Alexander Bergman, en een kunstschilder met wie ze in die tijd samenleefden in een ménage à trois, het plan op om Frick te vermoorden. Ze verkochten de ijssalon die ze gedrieën dreven en gebruikten het geld om een bom te maken.

De aanslag mislukte. Bergman, die de schuld op zich nam, zat er 14 jaar voor in de cel. Emma belandde korte tijd later toch in de gevangenis nadat ze werklozen had opgeroepen om werk en brood te eisen. Na een jaar cel kwam ze tot de conclusie dat geweld geen doeltreffend middel was om veranderingen af te dwingen. Anarchisme, vond ze, zou veeleer een sociale filosofie moeten zijn, gebaseerd op de vrijheid van het individu, economische gelijkheid en het ontbreken van gezag.

Maar het predikaat 'terroriste' raakte ze niet meer kwijt. Bij tal van aanslagen werd ze van medeplichtigheid verdacht. Goldman ontwikkelde zich tot voorvechtster van vrijheid van meningsuiting, waarbij ze in contact kwam met de liberalen en de drijvende kracht werd achter de Free Speech League. Toen ze na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog anti-militaristische propaganda maakte en opnieuw voor twee jaar in de cel was beland, was voor de Amerikaanse autoriteiten de maat vol. In 1919 werd 'Red Emma' op de boot gezet, terug naar haar geboorteland. Voor haarzelf kwam deze deportatie als een bittere slag. Ze richtte haar hoop op haar nieuwe vaderland. Enthousiast steunde ze het nieuwe regime van de bolsjewieken, maar al in 1921, na de dramatische afloop van de matrozenmuiterij in Kronstadt, verliet ze de Sovjetunie ontgoocheld.

Ze ging in ballingschap in Zweden. In haar laatste levensjaren trok ze door Europa om lezingen te houden tegen de dreigende opkomst van het fascisme en sloot zich aan bij het verzet tegen generaal Franco. Ze stierf in 1940.

Achteraf bezien, zo concludeert het historisch tijdschrift Skript, was Emma Goldman vooral van belang vanwege haar activiteiten als anarchiste-in-de-praktijk. Ze heeft in de jaren zeventig tal van naoorlogse jongeren geïnspireerd in hun verzet tegen de burgerlijke maatschappij.

Het tijdschrift Skript wordt zo te zien gemaakt met weinig middelen en veel inspiratie, waarbij de belangstelling van de redactie zich uitstrekt van de Thraciërs tot de schuldcomplexen van de naoorlogse Japanners. De artikelen zijn veelal gebaseerd op recent verschenen scripties. Een aanbevelenswaardig blad.