Heropend Tretjakov nog niet toegankelijk voor het publiek

MOSKOU, 8 SEPT. Na een verbouwing van bijna tien jaar is de Tretjakov-galerij, één van Ruslands beroemdste musea, afgelopen weekeinde feestelijk door president Jeltsin heropend. Dat betekent niet dat zij nu open is. 'Museum gesloten, bericht volgt', staat er op papiertjes achter de ramen. Zoals wel vaker in Rusland zijn de werkzaamheden achter op schema geraakt maar laten politici zich daardoor niet weerhouden hun beloften na te komen. President Jeltsin en de Moskouse burgemeester Loezjkov hadden van heropening van de Tretjakov-galerij op 3 september een prestigekwestie gemaakt. Het publiek krijgt, naar nu wordt verwacht, toegang op 15 december.

Met de Hermitage in St. Petersburg is de Tretjakov-galerij in Moskou het eerste dat Russen noemen wanneer hen naar een nationaal museum wordt gevraagd. De basis voor de collectie is in de vorige eeuw gelegd door de koopman en kunstverzamelaar Pavel Tretjakov, die beschermheer was van naturalistische schilders als Ilja Repin en Vasili Soerikov. In 1892 droeg Tretjakov zijn verzameling over aan de gemeente Moskou. Na 1917 werd de collectie uitgebreid, onder andere met een unieke verzameling ikonen die de revolutionaire regering bij de Russisch-orthodoxe kerk weghaalde.

Het museumgebouw zelf, in 1900 voltooid naar een ontwerp van onder anderen de schilder Viktor Vasnetsov, is ook altijd een bezienswaardigheid geweest. Eerst vanwege de wonderbaarlijk mooie gevel, later ook omdat het dak begon te lekken en de muren gingen afbrokkelen. Nog onder Sovjet-leider Leonid Brezjnev werd besloten het gebouw te renoveren. De duur van de werkzaamheden werd geschat op drie jaar. Het zijn er uiteindelijk meer dan negen geworden.

Volgens hoofdconservator Alesksej Kovaljov is het een wonder dat het werk überhaupt is afgekomen. “Er is enorm veel met ons land gebeurd. Eerst kwam Gorbatsjov met zijn perestrojka, toen kwam de coup, daarna kregen we Jeltsin en nu hebben we het kapitalisme”, somt Kovaljov op. Hij werkt al veertig jaar bij het museum en leidt de renovatie. “We hebben het werk herhaaldelijk moeten stilleggen omdat er van de regering geen geld meer kwam, in 1992 zelfs enkele maanden lang.”

De duur van de renovatie bracht ook weer eigen problemen met zich mee. “Toen we begonnen waren er in de Sovjet-Unie geen invaliden, althans officieel niet. Daar hoefden we dus niet aan te denken. Maar toen kwamen de soldaten terug uit Afghanistan en moesten er ineens toch speciale voorzieningen komen”, vertelt Kovaljov als voorbeeld. Het resultaat van de mentaliteitsverandering is een liftje voor rolstoelen langs de trapleuningen.

Ook de technische mogelijkheden en de contacten met het buitenland breidden zich tijdens de renovatie-jaren drastisch uit. Uiteindelijk is een Fins bedrijf uitverkoren om het klimaat binnen het museum te regelen. Een Duitse firma verzorgt de verlichting, die zich automatisch aanpast aan de hoeveelheid daglicht die door de dakramen komt.

Al met al is de opknapbeurt “erg duur” uitgevallen, zegt Kovaljov. Hoe duur precies weet volgens hem niemand, en directeur Valentin Rodionov onderschrijft dit. “We zijn net begonnen met optellen. Kom over een week of drie nog maar eens terug”, zegt Rodionov. De directeur wijst erop dat het geld in stukjes en beetjes en van verschillende overheidsinstanties is gekomen. “Bovendien kostte een brood toen we begonnen 25 kopeke en nu 500 roebel, dus hoe moet je het totaalbedrag uitrekenen?”

Het resultaat van de renovatie is op het eerste gezicht het aanzien meer dan waard. Dat begint al buiten. Terwijl de bestrating in Rusland zich kenmerkt door onregelmatigheden en zelfs diepe gaten in het wegdek, liggen in de straten rondom de Tretjakov-galerij ineens keurige klinkertjes en siertegels. Er zijn bloemenperkjes aangelegd, met vriendelijke houten bankjes en bijpassende lantaarnpalen. Er is zelfs een sierlijke voetgangersbrug gebouwd om het museum bereikbaar te maken vanaf de overkant van de rivier die het stadscentrum doorsnijdt. Kortom: hier is een soort gezelligheid geschapen die in het monsterachtige Moskou doorgaans ontbreekt.

Binnen is een geheel nieuwe parketvloer gelegd, de wanden van de hoge zalen zijn afwisselend lichtgroen en beige geschilderd, alle deuren zijn van spliksplinternieuw hout en ze hebben goudkleurige knoppen gekregen. Van de vierduizend schilderijen die uiteindelijk tentoongesteld zullen worden - iets meer dan voor de verbouwing - hangt echter pas een kwart aan de muur. Er liggen lijsten los op de grond, het licht brandt niet overal en er slingert ook gereedschap rond. De beeldhouwwerken hebben nog vuilniszakken over hun hoofd, dus over het totaal is nog weinig te zeggen.

Hoewel het nog drie maanden duurt voordat het museum open gaat, zitten alle suppoosten wel al op hun plaats. Ze zijn nu eenmaal in dienst genomen met de oorspronkelijke openingsdatum in het achterhoofd. Irina, een gepensioneerd elektrotechnisch ingenieur die haar achternaam niet wil geven, toont stiekem alvast 'haar' zaal, dat wil zeggen die van de negentiende eeuwse schilder Vasili Veresjtsjagin. In de Tretjakov-galerij trekt voortdurend de Russische geschiedenis aan je voorbij en Veresjtsjagins onderwerp is de strijd tegen de mongolen en de turken. Het waren vervaarlijke tegenstanders zo te zien, die er kennelijk genoegen in schepten hoofden af te hakken. In de zaal komt het van alle kanten op de toeschouwer af, al is het maar omdat de schilder van de details op zijn grote werken weer verscheidene kleinere schilderijen heeft gemaakt. Het is zonder twijfel indrukwekkend. “Ik hou toch zo van Russische kunst”, fluistert Irina trots.

“Russen hechten aan alle kunst, maar bovenal aan Russische kunst”, meent conservator Kovaljov. Dat verklaart volgens hem waarom president Jeltsin persoonlijk heeft toegezien op een spoedige heropening van de Tretjakov-galerij. “Ik betwijfel of een dure renovatie als deze in een ander land of in een andere tijd mogelijk was geweest. Voor ons land is de geschiedenis en de cultuur zoals die hier is te zien op dit moment belangrijker dan ooit. Dit is het gezicht van het nieuwe Rusland.”

Het museum ontving al meer dan een miljoen bezoekers per jaar voordat het negen jaar geleden op een dependance na dichtging. Schoolklas na schoolklas heeft hier kennis gemaakt met de Rusland en de Sovjet-Unie, zoals die door vakbekwame kunstenaars zijn uitgebeeld. Alleen de laatste generatie dus niet, en die moet volgens Kovaljov dan ook als enigszins verloren worden beschouwd. “Je kunt rustig zeggen dat die kinderen een essentieel schoolvak hebben gemist.”

Gelukkig wordt dat vak vanaf december dus weer gegeven, en in een eigentijdse vorm. Alle 'Sovjet'-kunst is namelijk uit de Tretjatov-galerij verwijderd, inclusief de avantgarde. Ook voor werken uit Armenië, Georgië en andere Sovjet-republieken is geen plaats meer: ze zijn allemaal verbannen naar de dependance tegenover het Gorki-park. In het gerenoveerde hoofdgebouw komt uitsluitend nog Russische kunst van voor 1914 te hangen. “Het is nu een echt Russisch museum geworden”, zegt Kovaljov trots.