Landhervormingen bekoelen relatie Kohl met Gorbatsjov

BONN, 7 SEPT. Michail Gorbatsjov, oud-president van de Sovjet-Unie en nu burger van de Russische Republiek, heeft begin deze week een triomftocht door Oost-Duitsland gemaakt. Hij kwam eigenlijk om geld en aandacht te vragen voor de redding van bedreigde Russische kunstschatten. Maar tijdens wandelingen met zijn vrouw Raisa door Weimar en Erfurt kon hij merken dat het massaal uitgelopen publiek hem nog steeds dankbaar ziet als de man die in '89/'90 akkoord ging met het einde van de DDR.

In Bonn zijn kanselier Helmut Kohl en andere politici de afgelopen weken minder tevreden geweest over Gorbatsjov. Het heeft er zelfs de schijn van dat de Männerfreundschaft van Kohl en Gorbatsjov, die al wat overschaduwd was geraakt sinds de kanselier in president Boris Jeltsin een nieuwe goede vriend in Moskou heeft, een beetje begint te bekoelen. Dat heeft niet te maken met veranderde opvattingen maar met Gorbatsjovs geheugen en een daardoor opnieuw gevoelig geraakt Duits thema, waarover Kohl vlak voor de Bondsdagverkiezingen liever geen grote openbare discussie heeft.

Het zit zó: in juli heeft Gorbatsjov in een brief aan een Britse historicus verzekerd dat hij en andere toenmalige Sovjet-politici in 1990 nooit als voorwaarde voor de Duitse eenwording hebben gesteld dat de onteigeningen en landhervormingen die het Rode Leger in de periode 1945-'49 had doorgevoerd in Oost-Duitsland niet teruggedraaid mochten worden. Volgens hem was dat vraagstuk in 1990 een intern-Duitse kwestie geweest.

Volgens Bonn echter hadden zowel de Sovjet-onderhandelaars als de DDR-regering in 1990 juist duidelijk gemaakt dat zij alléén met de Duitse eenwording zouden instemmen als vaststond dat niet alsnog aan die eerste na-oorlogse onteigeningen zou worden getornd. Dat is in het Duitse eenwordingsverdrag ondanks protesten van belanghebbenden dan ook zo vastgelegd.

Meer nog: de hoogste Duitse rechter, het Constitutionele Hof in Karlsruhe, wees voorjaar '91 klachten tegen dit deel van het verdrag af met als reden dat het bredere belang van de eenwording zwaarder woog dan het individuele belang van de onteigenden of hun erfgenamen. Anders gezegd: het Hof erkende óók dat Kohl en zijn onderhandelaars in het hoog tempo verlopen onderhandelingsproces - de Sovjet-Unie stond immers op het punt te verdwijnen - nauwelijks een andere keuze hadden kunnen maken. Gezien die juridisch-politieke achtergrond zorgde Gorbatsjovs brief van afgelopen juli dus voor een probleem.

De onteigeningen van grootgrondbezitters in de toenmalige Sovjet-bezettingszone na de oorlog - motto: Junkerland in Bauernhand - waren een soort strafactie jegens een conservatieve groep Duitsers die volgens Moskou Hitler's opkomst en alleenheerschappij hadden gesteund. De hoeveelheid onteigende grond was met 3,2 miljoen hectare groter dan het grondgebied van Noordrijn-Westfalen (of dat van Nederland).

In augustus publiceerde de conservatieve Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) Gorbatsjovs brief aan die Britse historicus. De FAZ, deze week door DerSpiegel bespot als “centraal orgaan van de Junker-erfgenamen”, concludeerde in commentaren dat Gorbatsjovs brief duidelijk maakte dat de onteigeningen dus wél bespreekbaar waren geweest, en dat zowel Kohl als het Hof in Karlsruhe zich had vergist.

Toen werd het een beetje onrustig in Kohl's kanselarij, waar binnen enkele dagen een groot dossier werd vervaardigd waaruit onomstotelijk blijkt - bijvoorbeeld uit brieven en verklaringen van de DDR-regering en ook van Sovjet-onderhandelaars - dat Gorbatsjovs geheugen niet zo best is. Of dat hij - zoals het in Bonn achter de hand wordt gezegd - helemaal geen kennis had van sommige onderhandelingshoofdstukken.

Begin deze week heeft Gorby in Weimar nog eens herhaald dat hij blijft bij de inhoud van zijn brief aan de Britse professor Stone. Vandaag zou het echtpaar Gorbatsjov langs komen voor een vriendschapsbezoek bij Kohl in Bonn. Er zullen zeker veel vriendelijkheden zijn uitgewisseld, maar het zou niet verbazen als de kanselier vandaag jegens zijn Russische gasten toch iets koeler dan vroeger zou zijn geweest.