Litrak voor beginners

Wanneer na een verre reis het vliegtuig veilig is geland en de passagiers al opgelucht samendrommen op het middenpad, dan klinkt net boven het geronk van motoren en luchtverversers uit opeens muziek. Waarom? En als ondanks alle goede bedoelingen en een legioen aan telefonisten de telefoon niet dadelijk wordt aangenomen bij de krant, de bank, de posterij, dan is op band een kort excuus te horen en wordt na een korte klik de opbeller overgeschakeld op muziek. Waar is dat goed voor? In supermarkten en warenhuizen wordt de klant, toch al overweldigd door de overdaad, ook nog eens aangespeeld met muziek. Wie wil dat eigenlijk? Nu hebben we het nog niet eens over restaurants waar ongevraagd de ober met een reuzepepermolen aan komt zetten en, erger nog, de eters of ze willen of niet de muziek erbij geserveerd krijgen.

Ha fijn, nu komt er een snierend betoog over de slechte smaak, de overbodigheid, de opdringerigheid van dat achtergrondgeluid, dat auditief behang, een oproep om op te treden tegen deze overschrijding van de geluidsdrempel. Auteur en lezer zijn eindelijk onder elkaar als mensen met een goede smaak die vereend worden in een cultuurkritisch verbond tegen de a-muzische patsers.

Dat is inderdaad de vaste teneur van beschouwingen over achtergrondmuziek. Maar waarom hebben muzikaal gevormde mensen daar toch zo' n hekel aan? Wie vindt het eigenlijk mooi en waarom? Wat voor muziek is dat precies, hoe wordt die gemaakt?

Er zijn ook visuele equivalenten van achtergrondmuziek, maar van zulke afbeeldingen kan men de blik meteen afwenden en dat stoort dus minder. Geluid is onontkoombaar. Geur trouwens ook. Wat geluidsbehang is voor het oor is de 'luchtverfrisser' voor de neus. Een riekend brokje of een spuitbus verspreidt de lucht van dennenaalden. Waarom dennen? De geurweergave is niet eens erg realistisch, meer een vereenvoudiging van dennegeur, de lucht van grove den, dennelucht voor beginners en slechtruikenden.

Dat geeft alvast een aanwijzing voor de ware aard van achtergrondmuziek: het gaat altijd om een vereenvoudigde versie van het oorspronkelijke stuk. Een veelstemmig stuk voor groot orkest wordt omgezet voor unanieme strijkers.

Eén thema wordt eruit gepakt om telkens weer herhaald te worden. Modulaties, dissonanten, uitersten in dynamiek en tempo worden geschrapt. Maar na die radicale versimpeling volgt de verfraaiing. Het stuk wordt ontroerender gemaakt. Gevoelige instrumenten worden ingezet, zoals harp of hobo. Een snik, een triller, een extra vertraging of een kunstpauze worden toegevoegd. 'Padadom' verandert in 'Pralladaha-a-dom', een beetje zoals 'ja' zich verhoudt tot 'Wa-haarlijk!'. Dat pathos gaat heel goed samen met electronische effecten die blijkbaar niet als onecht worden beleefd.

Is er ook zoiets in de schrijftaal? Achtergrondtekst bestaat niet, het moet toch altijd gelezen worden; het geschreven woord treedt altijd op de voorgrond. Toch wordt er ook wel een soort muzak geschreven. In Nederland is de absolute meester van het genre Henk van der Meijden. Hij zou er zelfs geniaal in zijn, als niet af en toe een authentiek trekje doorschemerde: hij is malicieus.

Maar ook van een oorspronkelijk literair werk moet een stuk achtergrondlectuur te maken zijn.

Neem de regels van J. Bernlef. ('Leest u eens het verrassend originele gedicht van de grote Nederlandse dichter J. Bernlef'):

Modern timesZelfs een transistor is stilte als je hem afzet.Dat wordt versimpeld en verfraaid tot:Vandaag de dagPas als je de radio afzet kun je genieten van die heerlijke stilte overal om je heen.Er ontbreekt nog iets aan deze omzetting: rijm.

Aan de jeugd van tegenwoordig

Van de radio geniet je klank en zang zo zoetgevooisd maar aan 't einde van het liedje is de stilte toch het mooist.

Zoals muziek kan worden omgezet in muzak, is literatuur te veranderen in litrak. Wat impliciet is wordt geloosd, toespelingen worden geschrapt, veelvoudige betekenissen tot één enkele herleid. Die ene overgebleven interpretatie wordt helemaal uitgeschreven en alles wat er niet dadelijk begrijpelijk aan is wordt uitgelegd. Waar in het origineel een toefje emotie schuilde, wordt een groot gevoel gesuggereerd. In plaats van ademen komt hijgen.

Niet duidelijk is waarom het muzak-procedé, dat dus ook litrak voort kan brengen, sommigen ontroert, of in elk geval behaagt, en anderen juist ergert en zelfs tot kolkende razernij drijft. Het heeft onmiskenbaar te maken met culturele vorming. Maar om door muzak of litrak ontroerd te raken is ook al vorming nodig. Tot de benodigde voorkennis hoort dat 'zoetgevooisd' zelf zoetgevooisd is en 'stilte' iets 'moois' of 'diepzinnigs' dat op de een of andere manier staat tegenover transistor en techniek. Eigenlijk is het enige inzicht dat nog ontbreekt het begrip voor de aanhalingstekens.