Lady Macbeth van Mtsensk vermoordt alle teggenliggers op de weg naar geluk

Voorstelling: Lady Macbeth van Mtsensk van D. Sjostakowitsj door de Ned. Opera en het Ned. Philh. Orkest o.l.v. Hartmut Haenchen m.m.v. o.a. Eva-Maria Bundschuh, Willard White en Vladimir Galuzin. Decor en kostuums: Stefanos Lazaridis; regie: David Pountney. Gezien: 3/9 Muziektheater Amsterdam. Herhalingen: 6, 10, 13, 16, 19, 22, 25, 28, 30/9.

Met een door het publiek enthousiast onthaalde Lady Macbeth van Mtsensk van Sjostakowitsj opende de Nederlandse Opera zaterdagavond het nieuwe seizoen in het Amsterdamse Muziektheater, waar deze zomer na acht jaar eindelijk in de foyers een nieuw bessesapkleurig tapijt ligt als vervanging van de lichtroze vloerbedekking die al op de openingsavond in 1986 onherstelbaar vies was geworden.

De Nederlandse Opera brengt Lady Macbeth van Mtsensk nu in de produktie die de Engelse regisseur David Pountney in 1987 maakte voor de English National Opera. Het is de eerste keer dat het door Stalin in 1936 als 'chaos in plaats van muziek' veroordeelde werk in de originele vorm in ons land is te zien. De Nederlandse Opera bracht in 1977 wel Katerina Ismajlova, de later door Sjostakowitsj afgezwakte versie van het werk. In 1986 ging de originele versie met vele tegendraadse en jazzy noten al wel in een concertante uitvoering tijdens de Vara-matinee in het Amsterdamse Concertgebouw.

Eigenlijk is 'Katerina Ismajlova' toch de betere titel voor de vaak cabareteske, expressionistische en ironiserende opera, op basis van een verhaal van Leskov. De Russische koopmansvrouw Katerina heeft immers weinig gemeen met het boeiendste personage uit Shakespeare's toneelstuk Macbeth.

De èchte Lady Macbeth zet haar man aan tot moord op de koning uit een zucht naar aanzien en wereldlijke macht. De Lady Macbeth van Mtsensk maakt zich persoonlijk schuldig aan een hele serie moorden: op haar schoonvader, op haar echtgenoot en op een rivale in de liefde, als ze op weg is naar een strafkamp in Siberië.

Katerina is het slachtoffer van een liefdeloos huwelijk en vermoordt iedereen die haar blokkeert op haar weg naar het menselijk geluk, dat ze denkt te vinden bij de arbeider Sergej. Haar omgeving ziet haar slechts als object, zij vermoordt haar tegenstrevers als waren zij slachtvee.

Regisseur Pountney maakt van de meelfabriek, waar de handeling plaatsvindt, een slachthuis, waar de dood regeert. De voorstelling gaat over de tijd van vóór de Russische revolutie - de arbeiders zuchten nog onder het kapitalisme. Maar ook voor het Russische publiek in 1934 zal de overeenkomst met het communisme onmiskenbaar zijn geweest. Lady Macbeth van Mtsensk is een opera vol fel realisme, humor, mededogen en vormt een sociale satire, een altijd actuele aanklacht tegen de eeuwige Russische 'condition humaine'. Toch merkwaardig dat het werk nog twee jaar te zien was, eer Stalin er persoonlijk aanstoot aan nam!

De voorstelling van Pountney doet veelal aan als een enscenering van Harry Kupfer, die bij voorbeeld Elektra liet spelen in een slachthuis en graag metaalconstructies als decor gebruikt. Ook het vaak musical-achtige massale spektakel (het koor van arbeiders, een rood leger van politiemannen en een tetterende fanfare) herinnert aan Kupfer. Typisch Engels is Pountney's invoeging van de drie heksen, zoals die in Shakespeare's Macbeth voorkomen. Men kan ze zien als een alter ego van Katerina: ze bereiden de maaltijd van giftige paddestoelen in boekweitpap, waarmee Katerina haar schoonvader om zeep helpt.

Maar beslissend voor de handeling zijn die heksen niet. Het realisme van Lady Macbeth van Mtsensk kan het stellen zonder buitenaardse krachten, al zorgen de geesten van haar vermoorde man en schoonvader, waarmee Katerina op haar huwelijk met Sergej danst, voor fascinerende momenten. In de uitstekende vertolking door Eva-Maria Bundschuh is Katerina een tragisch, meelijwekkend en uiteindelijk toch sympathiek personage dat het Russische complement lijkt van Lulu van Alban Berg, geschreven in dezelfde tijd.

Ook de andere hoofdrollen zijn voortreffelijk bezet, met Willard White als de schoonvader en Vladimir Galuzin als Sergej. Birgit Calm is een prachtige Sonjetka. Hartmut Haenchen, die zijn 25ste voorstelling in het Muziektheater dirigeert, geeft met zijn Nederlands Philharmonisch Orkerst op indrukwekkende wijze gestalte aan de muziek, die dan wel geen chaos is, maar toch een bonte catalogus van stijlen, verrassende instrumentaties en extremen in dynamiek. Het knetterende spektakel was er waar het moest wezen. Maar meestal klonk een goed in bedwang gehouden intens dramatische spanning.