Bevolkingsbom

DE GROEI VAN DE wereldbevolking vertraagt, maar de groei is nog nooit zo groot geweest in absolute getallen. Dit jaar stijgt het aantal mensen op aarde met zo'n negentig miljoen, evenveel als de huidige bevolking van Mexico. Dat wil zeggen: er komt een 'Mexico' bij op de wereld. En volgend jaar opnieuw. De wereldbevolking, die in vijftig jaar is verdrievoudigd, zal in de volgende vijftig jaar verdubbelen. Wat daarna gebeurt, dat wil zeggen of de bevolkingsgroei exponentieel doorzet of afvlakt, hangt af van individuele beslissingen van mannen en vrouwen over conceptie en anti-conceptie die nu worden genomen. Kan de aarde zoveel mensen herbergen? Hierover gaat de bevolkingsconferentie van de Verenigde Naties die vandaag in Kairo is begonnen onder een gesternte dat is vertroebeld door religieus fanatisme.

Ondanks het succes in een toenemend aantal landen van programma's voor geboortenbeperking concentreert de bevolkingsgroei zich in de verzamelgroep van 'ontwikkelingslanden'. Daar zal 95 procent van de groei van de wereldbevolking de komende decennia worden verwezenlijkt. In sommige landen zijn de vooruitzichten apocalyptisch: in de bevolkingsrijke landen van Azië, maar vooral in Afrika. Deze bevolkingsgroei legt een enorme druk op openbare voorzieningen, huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs, op de arbeidsmarkt, op de natuurlijke omgeving en op de sociale en ethnische cohesie.

Op het gebied van de bevolkingspolitiek betaalt de wereld een prijs voor de na-oorlogse ideologische verdwazing. In de euforie over de dekolonisatie verklaarden leiders van nieuwe 'derde-wereldlanden' dat een grote bevolking hun zelfstandigheid, aanzien en macht zouden vergroten. De bevolkingsgroei werd inzet van rivaliteit met buurlanden en, nog meer, met het rijke, blanke en kapitalistische Westen. Geboortenbeperking werd afgewezen als een instrument van Westerse dominantie en in het tijdperk van de Koude-oorlogsretoriek durfde geen Westerse regering dat openlijk aan te vechten.

IRONISCH GENOEG BEDIENT het Vaticaan zich van van dergelijke argumenten in zijn afwijzing van het ontwerpdocument van de conferentie in Kairo. Met een combinatie van elementen uit de marxistische bevrijdingstheologie en de traditionele kerkelijke leer trekt het Vaticaan ten strijde tegen wat als een fundamentele aantasting van de menselijke waardigheid, de rechten van het ongeboren leven en de waarden van het gezin wordt beschouwd. De macht van de farmaceutische multinationals die anti-conceptiepillen maken, de hedonistische Westerse levensstijl en overconsumptie, de bedreiging van de culturele samenhang in traditionele samenlevingen, de ongelijke (en als onrechtvaardig gestigmatiseerde) verdeling van welvaart tussen arme en rijke landen en zelfs de ontkenning dat er zoiets als een bevolkingsprobleem bestaat - al deze politieke argumenten worden door de divisies van het Vaticaan ingezet om zijn theologische standpunt te verdedigen. Zelfs een gelegenheidsverbond tussen het kruis en de halve maan, tussen het Vaticaan en moslim-fundamentalisten, is niet geschuwd. De immense problemen die zich voordoen bij tienerzwangerschappen, bij seksueel overdraagbare ziektes en bij de miljoenen (clandestiene) abortussen die jaarlijks plaatshebben, blijven onbesproken.

VN-CONFERENTIES zijn curieuze gebeurtenissen. Een horde bureaucraten, politici uit nagenoeg alle landen van de wereld, ambtelijke delegaties, lobbyisten en actievoerders sluit zich een paar weken op in een megalomaan conferentiecentrum om te ruziën over de bewoordingen van een slotdocument. Uiteindelijk komt uit de chaos een compromis, een aanbeveling voor x-miljard dollar, te verstrekken door de Westerse landen, voor hoognodige actie en iedereen gaat over op de orde van de dag. Zo ging het bij de VN-conferenties over handel en ontwikkeling (UNCTAD), bij de VN-conferentie over milieu en ontwikkeling (UNCED), zo ging het bij de twee vorige VN-conferenties over bevolking en ontwikkeling (UNCPD) en zo zal het in Kairo vermoedelijk ook gaan.

Er zijn verschillen. Het prijskaartje bij deze bevolkingsconferentie voor het 'actieprogramma' bedraagt 17 miljard dollar - een enorm bedrag maar bescheiden vergeleken met de 125 miljard dollar die de inzet was van UNCED in Rio de Janeiro in 1992. Landen zijn zonder VN-aanbevelingen al bezig met bevolkingsprogramma's. Wellicht het belangrijkste verschil is dat andere VN-conferenties, ook de vorige bevolkingsconferenties, steevast alle nadruk legden op actie van de staat, op bureaucratie en overheidsbemoeienis. De doorbraak die mevrouw Nafis Sadik, de Pakistaanse arts die het VN-bevolkingsfonds leidt, heeft bereikt is dat de verantwoordelijkheid wordt gelegd bij de mensen zelf, in het bijzonder bij vrouwen. Daar gaat voor gevestigde groepen een bedreiging van uit. Maar de erkenning dat vrouwen een sleutelrol vervullen bij geboortenbeperking, de nadruk op onderwijs voor meisjes en op betere toegankelijkheid tot voorbehoedsmiddelen vormen de inzet van de VN-conferentie in Kairo.