Ondergangsstemming bij Radio Free Europe

MÜNCHEN/PRAAG, 3 SEPT. “Een oude boom kun je niet zomaar verplanten”, roept de Duitse portier vanuit zijn zwaar gepantserde loge. “Er heerst hier een ondergangsstemming.” Maar het is onafwendbaar. Radio Free Europe en Radio Liberty (RFE-RL), die communistisch Oost-Europa meer dan veertig jaar op de hoogte hebben gehouden van de gebeurtenissen in de rest van de wereld, verhuizen binnenkort van München naar Praag. Het Amerikaanse Congres keurde de verhuizing vorige week goed.

De aanvankelijk door de Amerikaanse inlichtingendienst CIA gefinancierde radiostations - waarvan Radio Free Europe is gericht op de kleine landen in Oost-Europa en Radio Liberty op de voormalige Sovjet-Unie - hebben tientallen jaren de Oosteuropeanen in hun eigen talen op de hoogte gehouden. Niet alleen van het wereldnieuws, maar ook van het door de communistische media verzwegen of verdraaide nieuws in hun eigen landen. En omgekeerd hielden ze het Westen op de hoogte van Oost-Europa.

Na het einde van de Koude Oorlog zijn RFE en RL te duur geworden: nu bijna een kwart miljard dollar, op rekening van het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken. Dat moet dalen tot 75 miljoen dollar. Zo'n bezuiniging is alleen te bereiken als het Münchense hoofdkwartier wordt overgeplaatst naar een land waar de loonkosten minder hoog zijn.

Dat geldt in Tsjechië in elk geval voor technici en onderhoudspersoneel. Bovendien mag het station voor het symbolische bedrag van een kroon per maand (ruim zes cent) het gebouw huren van het voormalige federale Tsjechoslowaakse parlement, dat sinds de Tsjechisch-Slowaakse deling van 1993 niet meer bestaat.

Het verblindend witte kantoor van Radio Free Europe/Radio Liberty in München ligt in een stille, rijke wijk met veel groen. De toekomstige zetel in Praag ligt ingeklonken tussen razend drukke rijstroken van de belangrijkste verkeersader die langs het centraal station loopt. Veertig jaar heeft de 'stem van het Vrije Westen' dit werelddeel toegesproken. Voortaan maakt zij er zelf deel van uit.

Voor veel personeelsleden zal de verhuizing werkloosheid betekenen. Van het huidige Münchense personeelsbestand (1.084) kunnen er niet meer dan 250 meekomen naar Praag. Wayne Brown, lid van de ondernemingsraad en chef-nieuwsdienst van de Russische afdeling: “Velen wonen hier al tientallen jaren. Ze hebben hun familie hier, een huis. Hun gemiddelde leeftijd is boven de vijftig, zodat ze in Duitsland geen kans meer maken met hun gespecialiseerde bekwaamheden. Want hier is nauwelijks vraag naar specialisten Russisch, Pools of Oekraïens. Daar komt bij dat veel mensen wél Engels spreken, wat hier in huis de voertaal is, maar te weinig Duits. En vaak zijn ze ook nog statenloos of ze hebben geen recht op een werkvergunning in Duitsland.”

Brown kan lyrisch worden over zijn station. “Ik heb hier alle grote gebeurtenissen in de communistische wereld meegemaakt: ik was er in 1968 bij dat het Warschaupact de inval deed in Tsjechoslowakije, ik was er bij de afkondiging van de staat van beleg in Polen in 1981, de omwentelingen in Oost-Europa en bij de staatsgreep tegen Gorbatsjov in 1991. Die is onder meer dank zij ons mislukt: door Radio Liberty wist de naar de Krim ontvoerde Gorbatsjov wat er gaande was. Ons station had invloed op de wereldgeschiedenis. Niet voor niets heeft de Russische president Jeltsin verordonneerd dat er een bureau van Radio Liberty in Moskou moest worden geopend.”

Brown herinnert zich met nostalgie hoe mensen hem indertijd vroegen wat toch het 'geheime wapen' van RFE-RL was. “Dan antwoordde ik: het vertellen van de waarheid en niets dan de waarheid!”

Radio Free Europe en Radio Liberty hebben de afgelopen jaren al flink bezuinigd. Zo werden de uitzendingen van RFE in het Hongaars en die van RL in het Afghaans gestaakt. De faciliteiten voor Tsjechische en Poolse uitzendingen verhuisden al eerder naar Praag. En het om zijn gedegen achtergrondinformatie befaamde onderzoeksinstituut van de zenders werd ondergebracht in een samenwerkingverband met de stichting van de puissant rijke Hongaarse Amerikaan George Soros. Dit nieuwe Open Media Research Institute (OMRI) gaat ook naar Praag, en wordt ondergebracht in een eigen gebouw.

Het was allemaal niet voldoende. Vorig jaar oktober kwam iemand met het idee het hoofdkwartier in het dure München te verplaatsen naar een goedkoper Oosteuropees land.

Dr. Ross Johnson, een van de managers van RFE-RL, geeft toe dat het een “dramatische verandering” is. “Natuurlijk, niet iedereen is gelukkig met die verhuizing, voor veel mensen breken er moeilijke tijden aan, maar er is geen alternatief. Het enige alternatief zou zijn geweest om helemaal te stoppen met RFE-RL. Maar dat zou in niemands belang zijn geweest, zeker niet in dat van de luisteraars in Oost-Europa.”

Niet bekend

Of Brown, de chef-nieuws van de Russische afdeling, meegaat naar Praag, hangt eenvoudig af van een rekensommetje. Hij is 56 jaar, woont al 32 jaar in München en werkt dertig jaar bij RFE-RL. “Ik moet bekijken wat het meest lucratief is. Het zal afhangen van het aanbod dat het management me doet.”

Zijn eigen geval is nog niet eens zo tragisch, zegt hij. “De groep met de grootste moeilijkheden is die tussen de 45 en 55 jaar: die komen niet meer aan het werk als ze niet mee mogen naar Praag. We hebben dat al gezien met de overplaatsing van het Research Institute: tussen de 150 en 200 mensen daarvan blijken geen werk te kunnen vinden. Zelfs voor Duitsers is het soms moeilijk, de omroeptechnici bijvoorbeeld moeten helemaal worden omgeschoold omdat we hier andere systemen gebruiken.”

Joeri Handler, de 58 jaar oude Rus die de scepter zwaait over de Russische afdeling, begrijpt dat “niet iedereen de aanstaande verhuizing naar Praag als een groot geluk ervaart”. Maar toch ziet hij ook positieve punten. “We moeten het zien als een uitdaging. Het is niet voor een paar jaar, RFE-RL blijft zeker nog enkele decennia lang nodig om te laten zien wat professionele, objectieve radioberichtgeving is. Journalistiek is niet altijd een comfortabel beroep. De mensen die die uitdaging willen aanvaarden gaan mee.”

Intussen heeft de openheid in de voormalig communistische landen ook gezorgd dat het werk van RFE-RL heel anders, in zekere zin moeilijker is geworden. Handler: “Er is nu niets speciaals meer aan wat we doen, iedereen kan het, alleen wij weten hoe het het beste moet. We doen nu veel meer met directe interviews, met reacties van luisteraars, we blijven het station voor de goede analyses, maar we willen ook dichter bij het publiek komen. De verhuizing naar Praag verandert daar allemaal niets aan. We zullen daar dezelfde onafhankelijke positie hebben als hier. De mensen in Rusland verbazen zich daar soms over, die vinden ons veel objectiever dan hun eigen media.”