Nederland & werk (slot)

DE VIDEOTHEEK in de buurt is de hele week, ook op zondag, tot acht uur 's avonds geopend. Vrijwel altijd is het druk, een wisselend aantal vrolijk jeugdige medewerkers is voortdurend bezig. Bij de Pizzakoerier een paar straten verderop is het niet anders. Jongens wachten om bestellingen te kunnen bezorgen en sleutelen ondertussen aan hun brommers. Dit is het nieuwe werk: geen baantjes voor het leven, maar een bron van inkomsten in de gedereguleerde, vrije dienstensector.

Werk in Nederland. Mogelijkheden zijn er, niet alleen nu de economie sneller blijkt aan te trekken dan somber gestemde, economische toekomstkijkers eerder dit jaar nog verwachtten. En nu langdurige medische of psychische klachten niet langer vanzelfsprekend leiden naar het onomkeerbare uitkeringsloket maar tot de aansporing om gangbaar werk te zoeken. Daar ontstond opschudding over, maar de mentaliteitsomslag was duidelijk. Heel langzaam begint de supertanker van de sociale zekerheid in Nederland van koers te veranderen.

DE AFGELOPEN WEKEN is op deze plaats aandacht besteed aan verschillende aspecten van werk: belastingen, immigratie, politiek, beloning, regelgeving en gezondheid. Het nieuwe kabinet is aangetreden en heeft aangekondigd 'werk, werk, werk' tot hoofdthema van beleid te maken. Dat belooft wat, want in de gereguleerde Nederlandse arbeidsmarkt, met de enorme invloed van de overheid, de macht van de sociale partners en van de uitvoeringsorganisaties in de sociale zekerheid, vormt collectieve regelgeving niet de oplossing maar het probleem. Meer regels of meer kunstmatige banen in de collectieve sector helpen niet om de werkgelegenheid duurzaam te bevorderen.

Gelukkig staan in het sociaal-liberale regeerakkoord een aantal verfrissende voornemens. Zoals de verruiming van de winkelsluitingswet, de veronachtzaming van het wettelijk minimumloon in bepaalde gevallen, de beperking van de koppeling (tussen marktlonen en collectieve betalingen) en de versoepeling van de zogenoemde algemeen verbindend verklaring van CAO's (de verplichte uitvoering van een CAO door een bedrijfstak). In de organisatie van de sociale zekerheid wordt de werking van de markt toegelaten. Dat zijn forse stappen door het middenveld van de sociale consensus.

DE BEDRIJFSWINSTEN stijgen, de werkloosheid daalt voorzichtig. Terwijl officieel nog wordt gehamerd op loonmatiging, komen de eerste signalen van een loongolfje in zicht. Het probleem is dat de economie niet langer als een eenheidsworst behandeld kan worden. In hoogwaardige sectoren die sterk geautomatiseerd en/of kennisintensief zijn, kunnen werknemers best meer verdienen. Het probleem van de post-industriële samenleving is de uitstoot van laagwaardige, ongeschoolde arbeid. Kijk in de Rotterdamse havens, waar de traditionele loswerkman is verdwenen en een handvol technici de computergestuurde kranen bedient. De werkloosheid in Rotterdam bedraagt twintig procent van de beroepsbevolking, de bijstand telt 60.000 klanten en de extreem rechtse partijen zijn de één na grootste stroming in de gemeenteraad.

Daar liggen de immense problemen van de arbeidsmarkt. Met sociale zekerheid heeft Nederland arbeidsrust afgekocht. De prijs die daarvoor wordt betaald bestaat niet alleen uit verlammende sociale lasten, maar ook uit economische stagnatie. Economen hebben al vaak vastgesteld dat de flexibelere Amerikaanse arbeidsmarkt banen oplevert door grotere inkomensverschillen toe te staan, terwijl in West-Europa de welvaartsstaat voor minder banengroei en een grotere sociale cohesie zorgt. Dat is de structurele oorzaak van de hoge, vaak langdurige werkloosheid in Nederland en elders in West-Europa. “Vriendelijke samenlevingen hebben een hoger percentage werkloosheid. Aan die onaangename conclusie kan ik me niet onttrekken”, stelde de nieuwe ster aan het Amerikaanse economische firmament Paul Krugman onlangs vast.

GELEIDELIJK BEGINT het besef door te dringen dat ongeschoold en laagbetaald werk in ere moet worden hersteld. Dat druist in tegen de gangbare gelijkheidsideologie, het past slecht in de belangen van de uitkeringsmachinerie. Daar heeft zich het verzet tegen veranderingen genesteld, met als gevolg dat een grote groep mensen buiten de arbeidsmarkt is geplaatst. Terugkeer van dat potentieel, dat is de uitdaging die schuilgaat achter de roep om 'werk, werk, werk'.