Frankrijk bedwelmd door presidentsverkiezingen

PARIJS, 3 SEPT. Zelfs de Olympische Spelen van 2004 zijn nu inzet van de Franse presidentsverkiezingen. Ruim acht maanden voor Frankrijk een opvolger voor François Mitterrand in het Elysée-paleis kiest, is er bijna geen onderwerp meer dat de niet-gekandideerde kandidaten niet enerveert. De strijd om het presidentschap is een nationale roes met onvoorspelbare afloop.

De gevoeligheden zijn ontelbaar en zij worden met zorg betreden, om de tegenstander pijnlijk op zijn tekortkomingen te wijzen. In juni en juli was de man die zichzelf graag ziet als 'natuurlijk kandidaat' van rechts, burgemeester Chirac van Parijs, aan de winnende hand. Zijn partijgenoot en aartsrivaal premier Balladur bladderde af, de werkloosheid bleef doorvreten en Chiracs strategie van waardig bespiegelen leek vruchten af te werpen.

Door niet in het kabinet te gaan zitten heeft Chirac bewust schone handen gehouden. Geen vage compromissen met een socialistische president. Geen nare beslissingen en pijnlijke economische statistieken. Niemand voor het hoofd gestoten. En als eerste klaroenstoot de publikatie van deel één van zijn onofficiële presidentsprogramma Une Nouvelle France, dat nu al weer negen weken in de Franse boeken-top-tien paradeert.

Dit najaar komt het tweede deel uit. Weliswaar heeft Chirac zich nog niet officieel gemeld voor het hoogste ambt, maar zijn staatsmansgedrag, de grandeur en reikwijdte van zijn optimistische plannen voor een zelfbewust, dynamisch Frankrijk zouden hem vleugels geven. Wat viel er in mei '95 nog te aarzelen? Aldus de blauwdruk voor Chiracs Elyzeese toekomst.

Maar de rampspoed in Rwanda en Algerije is ertussen gekomen. Met samengeknepen knieën is de minister-president leiding gaan geven aan het Franse beleid ter zake. Balladur is van nature geen buitenland-man, zeker niet als er geschoten wordt. Zesduizend soldaten in voormalig Joegoslavië is al erg genoeg, maar de eenstemmige overtuiging van het ministerie van buitenlandse zaken en de president dat Frankrijk een 'humanitaire invasie' in de voormalige cliënt-staat Rwanda moest uitvoeren, dwong hem toch risico te nemen. Het werd het begin van Balladurs zomergeluk.

Door zeer zuinige randvoorwaarden en een harde einddatum aan de Operatie Turquoise mee te geven, kon Balladur zich tegelijk een wijs en een electoraal verstandig staatsman tonen. Over het netto-rendement van de Franse actie valt moeilijk objectief te oordelen. In Frankrijk spreekt voorlopig niemand, van rechts tot links, een onvertogen woord over motieven en resultaten van de operatie. Het was in ieder geval daadkrachtiger dan wat enig ander land bereid was te doen.

De tweede riskante brandhaard die Balladur voorlopig goed heeft aangepakt, is Algerije. Het was minister van binnenlandse zaken Charles Pasqua die het potige optreden tegen de fundamentalistische dreiging in Frankrijk voor zijn rekening nam, het Soedanese relatiegeschenk in de vorm van terreur-veteraan Carlos viel Parijs als bonus toe.

Het succes van anti-Maastricht zwaargewicht Pasqua kan in de loop van de komende maanden nog gevaarlijk worden voor Balladur. Pasqua voert hard campagne voor een Amerikaans stelsel van voorverkiezingen en is zo nodig graag bereid zelf het land te redden. Deze Corsicaanse ijzervreter is een rechts-georiënteerde 'king-maker' om mee rekening te houden.

Voorlopig heeft het vertoon van binnen- en buitenlandse daadkracht, gevoegd bij de eerste verschijnselen van economische opleving, in de eerste plaats de zittende minister-president goed gedaan. Vorige zondag kwam Balladur met een populariteitsscore van 63 procent voor de dag, een absoluut record in de 24 jaar sinds Chaban-Delmas premier was. Terwijl Chirac in de peilingen niets terugvindt van zijn succes in de boekwinkel.

De komende maanden wordt het een kat-en-muis spel. Wie maakt de eerste fout en raakt daarna op drift. Daarbij heeft Balladur de meeste kansen, zowel om te falen als om te scoren, dat is het gemengde voorrecht van de regeerder. De stijging van de werkloosheid begint tot staan te komen. Maar het minste zuchtje tegenwind (net als in Nederland: uit het buitenland) kan de economie al weer in de achteruit zetten. Het traditionele seizoen van arbeidsonrust staat voor de deur. Balladur heeft deze week ijlings de privatiseringsplannen voor Renault afgezwakt, de communistische vakcentrale daarmee berovend van een speerpunt-thema.

Van de oppositie gaat voorlopig bitter weinig gevaar uit. Zelfs de Groenen hebben zich in twee of drie splinters opgedeeld; de zich het meest nadrukkelijk links afficherende factie zal voorvrouw Dominique Voynet in de presidentsstrijd gooien. Om als aanmaakhoutje te vervliegen. Het zelfde lot wacht de waarschijnlijke kandidaat van de communisten, partijleider Robert Hue. Kans op een gemeenschappelijke kandidaat van links is er nauwelijks.

Het is zelfs de vraag of de socialisten zich tot één kandidaat zullen kunnen beperken. Na het wegjagen van Michel Rocard als eerste secretaris, houdt de wat meer arbeideristische Henri Emmanuelli de partij draaiend. Oud-premier Laurent Fabius, zelf na de verkiezingsnederlaag van voorjaar '93 uit de leiding verdreven door Rocard, is zijn belangrijkste sponsor. Aller ogen zijn gericht op Jacques Delors, die in de opiniepeilingen de enige oppositie-man is die enige kans maakt tegen zowel Balladur als Chirac.

De behoedzame christen-socialist Delors heeft tot januari zijn voorzitterschap van de Europese Commissie om met goed fatsoen geen 'ja' en geen 'nee' te zeggen tegen een kandidatuur. Vorige weekeinde liet hij zich op een zomer-conferentie van aanhangers prettig toejuichen. Hij slaagde er in de spanning op te voeren zonder zich ergens aan te binden.

Wie namens de socialisten de ring in gaat als Delors het niet doet, is een open vraag. Rocard schijnt in zijn politieke semi-pensioen (hij gaf deze week ook zijn burgemeesterschap van Conflans op) nog wel degelijk te overwegen het Franse volk een oordeel over zijn presidentiële geschiktheid te vragen. Verschillende kopstukken in de partij hebben zo genoeg van zijn zorgelijk socialisme dat zij er niet voor zullen terugschrikken tegen hem kandidaat te staan met het risico van een slachting ter linker zijde. Oud-premier Pierre Mauroys ster glanst dezer dagen weer, al zal hij Rocard waarschijnlijk niet openlijk bestrijden. Mediaminnende mannen met verruimde ego's zoals Jack Lang en Bernard Kouchner zullen daar minder voor terugschrikken.

De joker in het spel blijft in handen van de president zelf. In een toespraak tot Frankrijks verzamelde ambassadeurs in de wereld verwees Mitterrand naar zijn recente, tweede operatie wegens prostaatkanker als “quelques empêchements tout à fait de circonstance” (plusminus: 'enige beletselen van volstrekt voorbijgaande aard'). Mocht zijn gezondheid desondanks vóór mei volgend jaar sterk achteruit gaan, dan kan het gebeuren dat Senaatsvoorzitter René Monory geroepen wordt tot het waarnemend presidentschap. Dat zou niet alleen de ritschema's van impliciete kandidaten als Balladur en Chirac totaal in de war gooien. Het zou Monory, de oude garagehouder en man van de gewone Fransen in de provincie, het schijnwerperlicht geven dat hij nodig heeft om als werkelijk natuurlijke kandidaat een gooi te kunnen doen.

En de Olympische Spelen van 2004? Daarvan zei Balladur deze week: Frankrijk moest maar kandidaat zijn. Chirac had kennelijk in een toespraak dit weekeinde willen zeggen dat 2008 hem een ideaal jaar leek. Crisisberaad en een verklaring van de regeringswoordvoerder: Balladur had eventuele kandidaat-steden alleen maar een hart onder de riem willen steken. Dit soort acute dilemma's gaan Frankrijk een fascinerend verkiezingsjaar bezorgen. Maar eerlijk is eerlijk, ook Europa en de toekomst van de welvaartsstaat zijn al neergezet als thema's waar het titanengevecht over moet gaan. Met Frankrijks unieke rol in de wereld als verzoenend achterdoek.