Videotheek is moe van louter seks en schieten

Behalve porno-liefhebbers proberen videotheken nu ook hoog opgeleiden, bejaarden en kinderen binnen te krijgen. Want na de kabeltelevisie is de electronic highway de nieuwe bedreiging voor de verhuur. Het tweede deel van een tweeluik over de bibliotheek en de videotheek.

Op de toonbank staat een bosje bloemen. Als er even geen klanten zijn in videotheek Kijkplezier in Ede, pakt André van Kamp een doek en gaat de banden afstoffen. Een videotheek moet rust en warmte uitstralen, zegt hij. En de klant moet natuurlijk prettig worden geholpen. “Veel kijkplezier”, wenst Van Kamp als je een band bij hem huurt.

De eerste videotheken, in 1978, waren zaken met dichtgeschilderde ramen. In duistere ruimten zochten vooral mannen naar porno- en actiefilms. De verhuurders draaiden een miljoenenomzet. Begin jaren tachtig telde Nederland meer dan drieduizend videotheken. “Iedereen die een paar vierkante meters over had, opende een zaak”, vertelt Barry Schaeffer, eigenaar van de Filmfreak in Den Haag. Hij was een van de eersten. Lange tijd verhuurde hij alleen erotische films. Maar sinds een paar jaar heet zijn zaak 'Gezinsvideotheek Filmfreak'. Aan de gevel van zijn videotheek hangen vlaggetjes. Binnen verkoopt hij ijsjes, popcorn en frisdrank. “Er is heel wat veranderd in deze branche”, zegt Schaeffer. “We moeten wel.”

Van de drieduizend videotheken zijn er nog ongeveer achthonderd over. Hun omzet neemt elk jaar verder af. In het brancheblad Muziek en Beeld-info verschijnen sombere artikelen over de 'dreigende wolken boven de videobranche'.

De omslag kwam in het midden van de jaren tachtig. Langzamerhand was heel Nederland aangesloten op de kabel. Door het aanbod van buitenlandse zenders daalde de videoverhuur. In 1985 werd Filmnet opgericht. Een paar jaar later begon het commerciële station Veronique, de voorloper van RTL 4, met uitzendingen. De tv-zendtijd op de Nederlandse netten werd uitgebreid.

Videotheken die de concurrentieslag met de kabeltelevisie hebben overleefd, voelen zich opnieuw bedreigd. De electronic highway is een schrikbeeld voor videotheekhouders. Pay-per-view en video-on-demand maken in de toekomst de gang naar de videotheek overbodig. De consument kiest vanuit z'n stoel een film uit en geeft dat door per telefoon of computer. Even later verschijnt de film op het tv-scherm.

In de Rotterdamse deelgemeente Hoogvliet wordt sinds begin dit jaar geëxperimenteerd met het pay-per-view-systeem Home Cinema. Het Amerikaanse media-software bedrijf Oracle, met een Nederlandse vestiging in De Meern, is dit voorjaar als eerste begonnen met video-on-demand in Groot-Brittannië. “Binnen een paar jaar hebben we het hier ook”, zegt een manager van Oracle. Hij is al een paar keer opgebeld door verontruste videotheekeigenaren: 'Moeten we onze zaak maar wegdoen', vragen ze dan.

De Nederlandse Videodetaillisten Organisatie (NVDO) heeft dit voorjaar een 'commissie Toekomst' opgericht die met fabrikanten gaat overleggen over de nieuwe ontwikkelingen op het gebied van cd-i en cd-rom. De benauwdheid in de branche zorgt voor nieuwe ideeën. Zo moeten brommerkoeriers vaker videobanden bij de mensen thuis bezorgen, aldus de directeur van een verkooporganisatie in Muziek en Beeld-info (juni 1994): “De consument belt en krijgt een kwartier later de videoband, dan ben je bijna net zo snel als de digitale superhighway”.

Volgens mediasocioloog P. Hofstede zijn deze wanhopige pogingen bij voorbaat zinloos: “Ze hebben geprofiteerd van de overgangsfase van lees- naar beeldcultuur. Nu worden ze ingehaald door de nieuwe media. Over een paar jaar zijn er geen videotheken meer.”

Er zijn nog steeds videotheken die zich daarover geen zorgen maken. De Haagse videotheek Porky, genoemd naar de film Porky's Pikante Pretpark, is duidelijk niet bezig met 'imagoverandering'. Deze videotheek richt zich op jong publiek dat naar de videotheek komt voor seks- en geweldfilms. Want dat publiek bestaat nog steeds. Er moet alleen wat harder aan worden getrokken. Porky heeft daarvoor een koffiehoek met twee gokkasten.

Maar de meeste videoverhuurders doen er alles aan om hun seks- en schietimago kwijt te raken. Ze willen een nieuw publiek aantrekken. Dat moet er zijn, denken ze. In ruim zestig procent van de Nederlandse huishoudens staat een videorecorder en dat percentage stijgt nog steeds. Vooral onder hoger opgeleiden. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) schreef in het rapport Van Woord naar Beeld?, uit 1988, dat deze groep “achterop loopt bij de aanvaarding van innovaties in de audiovisuele media”. Vooral ook omdat zij televisie minder fatsoenlijk vinden dan bijvoorbeeld lezen, aldus de onderzoekers van het SCP.

Voor deze 'nakomers' nemen veel videotheken voor het eerst ook filmhuis-films in hun collectie op. Het zijn potentiële klanten, zeker omdat ook het aantal werkloze academici stijgt. Die hebben meer tijd en kijken dus meer tv, zo redeneren de verhuurders. Maar ze zijn moeilijk te bereiken. Schaeffer van videotheek Filmfreak adverteert sinds kort in de krant van het Haagse filmhuis. “Ik mag blij zijn wanneer ik deze banden nu kostendekkend kan aanbieden. Eigenlijk doe ik het vooral voor m'n imago.”

Ouderen zijn een volgende doelgroep. In Muziek en Beeld-info werden videoverhuurders deze zomer aangespoord om 'het segment 55+' vooral niet te vergeten. In de 'vergrijzende samenleving' kunnen videotheken niet om deze groep heen. Maar het vraagt wel wat: “Het zal een bedreiging zijn voor de jonge trendy videotheken. Mensen ouder dan vijftig jaar voelen zich niet prettig temidden van harde muziek of videobanden met seks en geweld”. De meeste videotheekhouders hebben nog geen idee hoe ze die groep binnen moeten halen. Een enkeling is begonnen met het aanbieden van de serie Gezond Leven, met delen als 'rugklachten', 'hartaanval' en 'reuma'.

En als het nodig is, spelen de videodetaillisten voor opvoeder. “Kinderen van twaalf die met Bad Taste of Nekromantik de deur uit willen gaan, kunnen het wel shaken bij mij”, zegt Jan Willem Peters, achter de balie bij de Amsterdamse Cultvideotheek.

Barry Schaeffer heeft dit voorjaar zijn videotheek verbouwd. Voor porno-films is er nu een aparte afdeling, afgesloten met rode saloon-deurtjes. Mensen kunnen rustig met hun kinderen binnen komen, zegt hij hoopvol. Toch bestaat het grootste deel van zijn publiek, net als in andere videotheken, nog steeds uit mannen tussen de twintig en veertig jaar.

Schaeffer heeft na de verbouwing zijn collectie porno-films meteen maar uitgebreid: “Je kunt er nog steeds veel mee verdienen.” Na actiefilms (ongeveer 30 procent) en komedies (bijna 20 procent), zijn erotische films het meest populair (13 procent) onder de leden van videotheken, zo blijkt uit recente cijfers in de Gids Informatiesector 1994. Porno-huurders zijn ook vaak heavy users, weten de videotheekhouders. Ze komen vijf of zes keer per week en nemen dan twee of drie banden mee naar huis. Niemand wil deze klanten kwijt. Bovendien trekken pornofilms de laatste jaren nieuwe - en voor veel verhuurders onverwachte - klanten: vrouwen. “Ik kan er nog steeds niet aan wennen”, zegt Van Kamp van videotheek Kijkplezier uit Ede. “Ik dacht dat vrouwen porno slecht vonden. Nu komen ze er zelf voor.”