Met Flaubert in de file; De opkomst van het luisterlezen

De walkman en de autoradio hebben een markt gecreëerd voor literatuur op cassettebandjes. Het luisteren naar een voorgelezen boek is een aangenaam tijdverdrijf voor onder de afwas en op de snelweg. Het heeft ook nadelen. De voorlezer legt een tempo op en terugbladeren, voor een lezer heel gewoon, betekent een eindeloos gemodder met de terugspoelknop van de walkman.

De meeste Penguin Audiobooks bestaan uit twee cassettes en kosten ƒ 30,85. Middlemarch (vier cassettes) kost ƒ 46,65, Ilias gelezen door Derek Jacobi (zes cassettes) ƒ 67,- De leverbare volwassenenliteratuur op tape van uitgeverij I.C. kost ƒ 19,90 (één cassette) of ƒ 24,90 (twee cassettes). In de periode 5 tot 25 sept leest Ton Lutz op radio 5 elke avond van 23-24 uur een boek voor uit de Nederlandse Odysseia-vertaling van Imme Dros.

Homerus kan tevreden zijn. Meer dan 2700 jaar nadat rondtrekkende barden de avonturen van Agamemnon, Hector, Achilles en Odysseus voordroegen aan de hoven van de Griekse wereld, is de Ilias weer te horen als een mondeling epos. Op tape, in de serie 'Penguin Audiobooks'. De taal mag dan geen oud-Grieks zijn en de voorlezer begeleidt zichzelf niet op de lier, maar wie luistert naar de zes cassettes (totale speelduur negen uur), beleeft de Homerische poëzie intenser dan in welke leesversie ook. Dankzij de metrische, Engelse vertaling uit 1990 van Robert Fagles, maar vooral dankzij de stem van Derek Jacobi.

In de voordracht van Jacobi, die eerder de klassieke wereld naar zijn hand zette met zijn titelrol in de televisieserie I Claudius, wordt de heroïsche strijd van de Grieken om Troje een oorlog van vlees en bloed. Opengereten vlees en geronnen bloed om precies te zijn, want Homerus' verzen lijken nog wreder wanneer ze gedeclameerd worden. De goden komen tot leven in al hun kibbelzucht en cynische wispelturigheid, de Griekse helden in hun glorie, kleinzieligheid en arrogantie. En of het nu de wanhoop is van Andromache als zij afscheid neemt van haar Hector, of de woede van de Scamander-rivier als zijn bedding door Achilles met lijken wordt gevuld - Derek Jacobi heeft voor iedere figuur en elke gemoedstoestand een andere stemvariant klaar, zonder dat hij vervalt in typetjesmakerij. Hij is een rapsode die zelfs een oude Griek zou boeien.

De audio-editie van de Ilias is het paradepaardje van de Classics on Cassette die de afgelopen maanden door uitgeverij Penguin-Highbridge op de markt zijn gebracht. De ingesproken klassieken zijn soms fors bekort om op twee, vier of zes cassettes te passen, en worden uitgegeven in verschillende verpakkingen. In Amerika hebben ze het formaat van een (dikke) pocket; in Engeland zijn ze minder hoog en lijken ze meer op cd's en muziekcassettes. Het verschil lijkt een illustratie van de manier waarop er tegen het verschijnsel literatuur op tape wordt aangekeken: een soort boeken voor de een, een heel nieuw medium voor de ander.

Derek Jacobi is niet de enige ster die zijn stem heeft geleend aan de wereldliteratuur: zo leest regisseur-acteur Gary Sinise Steinbecks Of Mice and Men voor, maakt de Engelse televisieactrice Harriet Walter korte metten (drie uur) met Middlemarch van George Eliot, en is er een Madame Bovary-vertaling die door Claire Bloom gelezen wordt met de hypnotiserende stem en de gracieuze dictie van een moeder bij het bed van haar kind. Wie meer bekende namen wil, kan terecht bij andere audio-Penguins, die nog niet de status van classic hebben bereikt: de autobiografie van Dirk Bogarde bijvoorbeeld, gelezen door de schrijver zelf, of Isabella Rosselini's lezing van Kuki Gallmanns I Dreamed of Africa, een Out of Africa-kloon die vorig jaar een bestseller werd in de Angelsaksische wereld.

Rollende klanken

Literatuur op tape (of plaat) is geen nieuw verschijnsel. Sinds Edison 'Mary Had A Little Lamb' voor de eerste fonograaf declameerde, zijn er schrijvers en dichters geweest die hun eigen werk in de studio voor het nageslacht bewaarden; generaties scholieren hebben in de Engelse les vervolgens moeten luisteren naar het krakende geluid van T.S. Eliots lezing van The Waste Land, of Dylan Thomas' rollende klanken in 'Do Not Go Gentle Into That Good Night'. En sinds jaar en dag staan er planken vol banden met integraal voorgelezen grote en kleine werken uit de wereldliteratuur in de niet-commerciële blindenbibliotheken.

Maar de grote populariteit van het literaire cassettebandje is iets van de laatste jaren. De uitvinding en perfectionering van de walkman en de car stereo heeft in de jaren tachtig een markt gecreëerd die, getuige het offensief van Penguin Audiobooks (45 titels dit jaar), nog lang niet verzadigd is. Vooral in Amerika en Engeland is er geen grote boekhandel die niet een rek met voorgelezen bestsellers, literair èn minder literair, heeft staan. De jogger of de forens die zich verveelt kan daar kiezen uit sterk verkorte versies van T. Coraghessan Boyles The Road to Wellville en Margaret Thatchers Downing Street Years, 'pulp audio' van John Grisham en Jackie Collins, erotische literatuur gelezen door gerenommeerde acteurs (onder anderen Sylvia Kristel), en zelfs de memoires van een seriemoordenaar, 'in his own words'.

In Nederland loopt het allemaal wat minder hard. Engelse audioboeken zijn moeilijk te vinden en moeten speciaal besteld worden, op het enkele cassettebandje na dat de betere boekhandel voor de variatie op de toonbank heeft liggen. En het aanbod van Nederlandse audioboeken voor volwassenen is zeer beperkt. Uitgeverij I.C. van directeur Maurits Rubinstein, die midden jaren tachtig als eerste in Nederland auteurs als Kees van Kooten en Boudewijn Büch vroeg om hun werk op de band op te nemen, concentreert zich vooral op jeugdliteratuur, omdat daar de meeste vraag naar is. En dus staat het werk van Roald Dahl en Beatrix Potter bijna compleet op cassette, terwijl uitstekend voorleesbare moderne Nederlandse klassieken als Bint en De uitvreter nog steeds op hun eerste commerciële opname moeten wachten.

Maar hoe erg is het dat we Bordewijk en Nescio niet in onze walkman kunnen stoppen? Voegt het audioboek iets toe aan de literaire cultuur? Zorgt het voor meer plezier en diepgang in de literatuur? Of is het, zoals de cynici beweren, de zoveelste halte op Tramlijn Ongeletterdheid?

Het laatste lijkt overdreven. Ik kan me niet voorstellen dat het verschijnsel literatuur op tape zal betekenen dat mensen minder zullen gaan lezen. Audioboeken beluister je op momenten dat het onhandig is om een boek in je handen te houden: in de auto, tijdens een wandeling, op het strand. En aangezien het beluisteren van een onverkort boek op de band meer tijd kost dan het lezen van het origineel, is het ook bepaald geen alternatief voor luie scholieren.

Het voornaamste bezwaar van cultuurpessimisten tegen commerciële audioboeken is dat ze literaire werken amputeren en vervlakken: in drie uur (de standaardlengte van de Penguin Audiobooks) kan een goed acteur ongeveer honderd bladzijden voorlezen: net genoeg voor Of Mice and Men, maar veel te weinig voor The Age of Innocence, laat staan voor Misdaad en straf.

De beperkte tijdsduur legt inderdaad een zware druk op de bewerkers, maar het moet gezegd: ze slagen vaak wonderwel. Zo moeten er hele lappen zijn verdwenen uit de 400 pagina's van Madame Bovary, maar ik kon toch na beluistering geen enkele passage noemen die me ooit bij lezing had getroffen en die nu ontbrak, of het nu Emma's aandoenlijke liefdesverklaring was tijdens de landbouwmarkt, of het verwijtende houten been van de door dokter Bovary desastreus geopereerde Hippolyte. En ook in Flauberts precieze beschrijvingen en beeldspraak was niet merkbaar gesneden.

Natuurlijk gaat er veel verloren bij drastische inkorting. De vraag rijst dan ook waarom de audio-uitgeverijen niet wat meer cassettes reserveren voor de boeken die daar door hun dikte of stilistische compactheid om vragen. Maar een consciëntieuze bewerking geeft op zijn minst een goede indruk van de inhoud en stijl van een boek, terwijl bekorting in sommige gevallen (neem bijvoorbeeld de veel te dikke Amerikaanse romans van de laatste jaren) een boek alleen maar ten goede komt. Voor de luisteraar die zich onder geen beding wil inlaten met een gekortwiekte Dracula of een Ilias waarvan acht boeken zijn gesneuveld, is er nog altijd het Engelse audio-uitgeverijtje Cover to Cover, dat integrale voorlezingen verkoopt van werken uit de wereldliteratuur: 85 pond voor de 26 cassettes van David Copperfield, ongeveer het dubbele voor de 86 uur Oorlog en vrede. In Nederland kan de liefhebber van volledigheid de komende maand terecht op Radio 5, waar Ton Lutz in 25 avonden integraal de Odysseia-vertaling van Imme Dros voorleest.

Klapperend kunstgebit

Ten minste zo belangrijk als een goede bewerking is een goedgekozen voorlezer. Wie een boek leest, heeft de macht om de personages naar eigen idee en believen in te vullen. Wie luistert naar een audiocassette is drie, of zes, of negen uur lang overgeleverd aan de stem (en eventueel het acteertalent) van één persoon - wat niet altijd een onverdeeld genoegen is. 'I'm fastidious in voices, and I cannot endure listening to an imperfect reader', zegt de pedante Mr Casaubon in het begin van Middlemarch. Een ironische opmerking, omdat juist Harriet Walter, de voorleester van Eliots roman, niet van begin tot eind kan boeien. Niet omdat ze slist of klappert met haar kunstgebit (zoals de Amerikaan Robert James Waller schijnt te doen in de audioversie van zijn bestseller The Bridges of Madison County), maar omdat ze een te vlakke, bijna saaie dictie heeft.

Goede voorlezers, zoals Jacobi en Bloom, maar ook de mij onbekende Kerry Shale, die met ingehouden venijn The Age of Innocence van Edith Wharton de koptelefoon inslingert, houden het tempo erin zonder hun woorden in te slikken. Ze zijn niet opdringerig, maar brengen wel genoeg variatie aan in hun stem om te zorgen dat de luisteraar niet in slaap valt. Iets wat vooral belangrijk is omdat luisteren in bed of op de bank nog slaapverwekkender blijkt te zijn dan gewoon lezen.

Grasmaaien

Literatuur op tape is niet alleen een zegen voor de scholier die de herinnering aan de boeken op zijn leeslijst wil opfrissen, of voor de ziekenhuispatiënt die te moe is om bladzijden om te slaan, maar ook voor de fanatieke lezer die nu tijdens het grasmaaien, de strijk of de monsterafwas-na-het-viergangendiner in contact kan blijven met de wereldliteratuur. De huis-, tuin- en keukenklusjes moeten trouwens geen al te dringend beroep doen op de hersenen, want dan raak je onmiddellijk de draad kwijt en begint een eindeloos gemodder met de terugspoelknop van de walkman. Mij lukte het in ieder geval niet om het afluisteren van een relatief lichte thriller van Ruth Rendell te combineren met het koken van het avondeten of het poetsen van mijn schoenen.

Het luisteren naar literatuur op tape vereist veel concentratie, maar zelfs dat zal niet verhinderen dat het verhaal in je oren op de een of andere manier vermengd raakt met datgene wat je tegelijkertijd aan het doen bent. In het geval van Madame Bovary was dat bij mij een lange wandeling tijdens een vakantie; zodat ik waarschijnlijk het leven van Emma Bovary - geboren en getogen in landelijk Normandië - voorgoed zal associëren met de bossen van de Ardennen. En wanneer ik in de toekomst de Ilias opensla, zal ik bij de smeekbede van koning Priamus aan Achilles meteen moeten denken aan de bruine vlek die bij het strijken van een lichtblauw overhemd op onverklaarbare wijze terecht kwam naast het zesde knoopje van boven.

Luisterlezen heeft andere nadelen, die maken dat het cassettebandje - behalve misschien voor kinderen die ermee opgroeien - nooit een echte bedreiging voor het boek zal worden. Zo ben je bijvoorbeeld overgeleverd aan het tempo van de voorlezer, die altijd maar doorgaat. Terugbladeren en kleine stukjes herlezen, iets wat je als boekenlezer gewend bent om te pas en te onpas te doen, is onmogelijk; saaie passages wat sneller en oppervlakkiger lezen ook. Het boek op de walkman is een strenge meester, een body snatcher die je volledig afsluit van de buitenwereld en zelfs je zintuigen lijkt aan te tasten. Het is biologisch gezien vast een waanidee, maar als ik mijn walkman op heb, zou ik zweren dat ik minder ruik en minder zie, en dat een glas wijn of whisky minder uitgesproken smaakt.

Op het moment dat je de koptelefoon opzet, ga je een tunnel in. Je weet van het boek dat je gaat beluisteren niet meer dan de titel, de schrijver, de tekst op de achterflap, en eventueel de reputatie. Je hebt niet de mogelijkheid om van tevoren even te kijken hoe het boek er van binnen uitziet: worden het de lange zinnen van Proust, de volle alinea's van Kafka, de luchtig getypografeerde dialogen van Evelyn Waugh? Die onzekerheid maakt dat je iets moet overwinnen om aan een onbekend boek op tape te beginnen en vervolgens af te luisteren. Het is dan ook geen toeval dat ik bij mijn audioliteraire steekproef het meest genoten heb van de boeken die ik eerder gelezen had.

Maar misschien is het audioboek ook niet in de eerste plaats geschikt voor de walkman: het claustrofobische gevoel is namelijk een stuk minder sterk als je de cassettes over de autoradio hoort. De ideale manier om Heart of Darkness te beluisteren is op een rustige snelweg ergens buiten de Randstad. En Flaubert komt het best tot zijn recht op een provinciale weg met langzaamrijdend verkeer.

Jammer genoeg zijn in Nederland de afstanden te klein om in de auto echt te kunnen profiteren van literatuur op tape. Voordat je aan het eind van hoofdstuk twee bent, arriveer je op de plaats van bestemming. Dat is ongetwijfeld de reden waarom het in Nederland zoveel minder gaat met cassetteboeken dan in Amerika, waar de routes en interstates honderden, soms zelfs duizenden kilometers lang zijn. Op het traject Zoetermeer-Den Haag moet je heel wat in de file staan, wil je het verzameld werk van Tolstoj en Dostojevski er binnen een forensenleven doorheen jagen.