De witte kakkerlak; Een avantgardistisch theater in het nieuwe Rusland

In een provisorisch verbouwde kelder in Moskou opende onlangs galerie en theater-café Krizis Zjanra. Pjotr Pasternak, kleinzoon van de winnaar van de nobelprijs, toont er zijn schilderijen en theatergroep TAM geeft er avantgardistische voorstellingen. Het succes is groot, het wachten is op de commercie of de mafia.

In de Moskouse 'galerie voor kunstzinnig handwerk' Krizis Zjanra is het wel erg donker. Het is zaterdagmiddag vier uur en zelfs de muren zijn nauwelijks te zien. De bezoekers die de trap afstommelen om in de omgebouwde kelder de kunstvoorwerpen te bekijken van Pjotr Pasternak, kleinzoon van schrijver en nobelprijswinnaar Boris Pasternak, keren onverrichter zake terug. Zaklampen worden niet verstrekt. Toch is Krizis Zjanra op 23 juli, een maand na de opening, door de toonaangevende krant Kommersant Daily al 'een van de populairste ontmoetingsplaatsen' in Moskou genoemd. Waarom? Om dat te begrijpen moet men het verhaal kennen van de witte kakkerlak.

De witte kakkerlak bestaat in Rusland echt, voor wie erin gelooft. Net als bij de gewone kakkerlak proberen mensen de witte te vertrappen en te verdelgen, maar hij zal altijd weer de kop opsteken. Zo zien Irina en Ljosja Paperny dat. En tot nu toe hebben zij voor de verwezenlijking van hun droom al geldgebrek, ruzies en een schietpartij weten te overwinnen.

Ljosja is de oprichter van de avant-gardistische theatergroep TAM (Kameraadschap van Acteurs en Muzikanten) en Irina is zijn moeder. In 1990 won TAM het Fringe-festival in het Schotse Edingburgh, maar daarna begonnen de problemen. Door het uiteenvallen van het land, het uiteenvallen van de sociale structuur en het letterlijk uiteenvallen van de theaters door achterstallig onderhoud en teruglopende subsidies, werd het voor de in 1989 opgerichte groep steeds moeilijker om op te treden. Eerst hadden ze alleen last gehad van de autoriteiten, die de bevoking niet wilde blootstellen aan de moderne manier van theater maken van TAM. Na 1991 was er weliswaar vrijheid van meningsuiting gekomen, maar toen werd toneel een kwestie van geld.

De TAM-produkties zijn in het Russisch, maar hebben een Hauser-Orkater-achtige absurditeit en muzikaliteit. Dat komt zonder vertaling ook wel over. Irina en Ljosja zochten daarom de oplossing in het buitenland. Via een vriendin met internationale contacten werd in 1993 een liefdadigheidstoernee gemaakt langs Nederlandse bejaardenhuizen, maar een structurele oplossing om de dertien kunstenaars aan het werk te houden, werd in Nederland niet gevonden. Na het land, de sociale structuur en de theaters dreigde nu ook de groep uiteen te vallen. Ljosja trok zich terug op zijn kamer om te wachten op betere tijden.

Maar Irina, overtuigd van haar zoons talent, gaf niet op. Als geen van de noodlijdende theaters het aandurfde om de jonge groep op te laten treden, moest de groep zelf maar een theater beginnen. Met drie andere leden van de groep kreeg Ljosja van de Russische theaterunie een kelder in bruikleen, die hij verbouwde tot 'theatercafé'. De naam werd die van zijn mooiste liedje: De witte kakkerlak. De aankleding werd verzorgd door Pjotr Pasternak, de beeldend kunstenaar die voor TAM de decors en belichting verzorgt. Het bier werd geleverd door Tuborg, het Deense merk dat agressief uitbreidt op de Russische markt.

De witte kakkerlak kon aan zijn bruine houten tafels niet meer dan vijftig mensen tegelijk ontvangen, en op het podium was plaats voor hooguit nog eens tien. Hun creatie was het eerste 'bruine café' van het type dat zij in Amsterdam hadden leren kennen. Uitgaan beperkte zich in de Sovjet-Unie voornamelijk tot een avondje naar het restaurant. Uitgaan in het nieuwe Rusland betekent vijftien tot vijftig dollar entree betalen voor discotheken als 'Nightflight' of 'Up and Down', waar rijke Russen en buitenlandse zakenlieden affaires hebben met betaalde tieners. Iets anders is er nauwelijks.

Ljosja heeft al vanaf zijn tiende verschillende theateropleidingen bezocht en door zijn vrienden uit te nodigen haalde hij aankomende en zelfs enkele succesvolle acteurs De witte kakkerlak binnen. Via Pjotr Pasternak kwam behalve beeldend kunstenaars ook de literaire elite naar de nieuwe club. De aanwezigheid van zoveel kunstzinnigheid miste zijn uitwerking niet. Binnen enkele maanden na de opening gold De witte kakkerlak als één van de meest trendy gelegenheden van Moskou.

Zo trendy, dat de nieuwe ontmoetingsplaats al gauw te klein werd. Er zat niets anders op dan extra tafeltjes bij te plaatsen op de enige plek die daarvoor nog ruimte bood: het podium. De acteurs-ondernemers hadden nauwelijks nog tijd om op te treden. De klanten en het geld stroomden binnen, Ljosja & co bleven achter de bar staan en huurden anderen in om 's avonds laat op de paar overgebleven vrije vierkante meters nog wat muziek te maken. Gitaristen die composities van Simon and Garfunkel speelden, zangeressen die Helen Merril nadeden. Ljosja kon zich al gauw een derdehands BMW kopen.

Het was de eerste BMW voor de deur. Er volgden er meer. Want jonge artistieke actrices, dat trekt jonge mannen met geld aan. Er meldden zich er zoveel dat de directie van De witte kakkerlak overging tot het invoeren van lidmaatschapskaarten. Uiteindelijk moest er honderd tot vijfhonderd dollar voor een lidmaatschap worden betaald, afhankelijk van iemands toegevoegde artistieke waarde.

Contant geld, dat trekt die andere elite van Moskou. Op oudejaarsavond kende De witte kakkerlak zijn eerste schietpartij. De club moest een paar dagen dicht en daarna kwamen er bewakers voor de deur.

Irina zag de ontwikkelingen met lede ogen aan. Verschillende leden van TAM begonnen hun eigen weg te gaan. Tanja Ipatova bijvoorbeeld. Zij wilde graag zangeres worden, desnoods dan maar solo. Gelukkig had zij op de tournee door Nederland een man leren kennen die veel in haar zag en die geregeld voor zaken in Moskou moest zijn. Of het liefde op het eerste gezicht was of een 'sponsor', zoals dat in modern Russisch heet, doet er niet toe. Belangrijk is dat hij bereid was een opnamestudio voor Tanja te huren waar zij in het diepste geheim - Irina zou woedend worden op de eerste die deserteerde - een geluidsband volzong. Tanja zingt zoals de zangeres van het populaire Spaanse popgroepje Mecano en haar werd een goede kans op succes toegedicht. Haar minnaar stond op het punt Tanja bij Polygram te introduceren toen de relatie uitging.

Zes andere vrienden van TAM, die weliswaar nooit op het podium hadden gestaan maar de groep wel een warm hart toedroegen, keerden De witte kakkerlak ook de rug toe. In een groot leegstaand cultuurpaleis langs de Moskou-rivier begonnen zij nachtclub Tabula Rasa. Hier was het podium zo groot dat er, zelfs met een bar erop, nog ruimte overbleef om bands te laten optreden. Wie er nu op vrijdag- of zaterdagavond naartoe gaat kan om één uur Tanja Ipatova zien optreden. Als er tenminste plaats is, want Tabula Rasa is inmiddels zo bekend geworden als een 'nachtclub voor acteurs' dat ook hier de lidmaatschapskaarten en bewakers zijn ingevoerd.

Smeekbede

Dit voorjaar probeerde Irina nog één keer haar theatergroep te redden. Ze regelde een paar optredens in Oostenrijk. Ljosja begon zich na de tournee te bedenken. Muziek maken was toch leuker dan bier verkopen en als hij in het buitenland kon spelen, moest het in Rusland ook kunnen lukken.

Voor de eerste week van mei huurden Irina en Ljosja een theatertje met 230 stoelen in Moskou. Dat is de enige manier tegenwoordig, en de huurder moet de kaartverkoop zelf ter hand nemen. Directeur Anton Nenatsjov van het beleggingsfonds GMM, vaste klant van De witte kakkerlak, betaalde na een smeekbede van Irina 5000 dollar uit eigen zak om de theaterhuur te betalen. Ljosja schaafde eindeloos aan de voorstelling en kondigde aan zich uit De witte kakkerlak te laten uitkopen.

Maar enthousiasme is niet genoeg voor een theatervoorstelling. Er zijn ook acteurs nodig. De hoofdrolspeelster van TAM was na de tournee door Oostenrijk in West-Europa blijven hangen. Vanuit Duitsland liet ze weten dat zij een minnaar had gevonden en niet meer naar Rusland zou terugkeren. De hoofdrolspeler, één van de vier Kakkerlak-eigenaren, was te druk in zaken om nog aan kunst te doen. Zijn vervanger rekende honderd dollar per voorstelling. En daarmee was meteen duidelijk dat een come-back in deze vorm slechts éénmalig kon zijn, ook al waren de voorstellingen artistiek een groot succes.

Irina en Ljosja waren terug bij af. En toen bleek dat de geschiedenis zich kan herhalen. Pjotr Pasternak was ontevreden over De witte kakkerlak en wilde een nieuwe muziek-galerie beginnen, met overdag aandacht voor zijn schilderijen en poppen, en 's avonds voor de optredens van Ljosja. Op 25 juni opende galerie Krizis Zjanra, met 10.000 dollar steun van een bevriende zakenman, in een provisorisch vertimmerde kelder. De naam zou een Russische verbastering zijn van een Frans woord dat in het Engels writers' block betekent, maar er is in Moskou geen Fransman te vinden die ooit van dat woord heeft gehoord.

Het mirakel van de eerste weken in De witte kakkerlak is zich aan het herhalen. Ljosja en Dima, de percussionist van TAM, spelen drie keer in de week met een nieuwe accordeonist en gitarist muziek die je elders zelden hoort, een mengeling van Russische volksmuziek en pop. Er komen inmiddels zoveel mensen dat men heel vroeg moet zijn om niet de hele avond te hoeven staan, de kunstwerken van Pasternak dreigen zelfs beschadigd te worden.

De oprichters hebben even geen energie over om met spotjes en vitrines te zorgen dat de club overdag ook werkelijk een galerie mag heten. Maar dat komt allemaal later nog, beloven ze. Voorlopig is iedereen welkom, kost het bier slechts vier gulden en verschijnen er positieve artikelen in de kranten. “Dit is zoals we De witte kakkerlak hadden gedroomd,” zegt Irina.

Het loopt inmiddels tegen zeven uur in Krizis Zjanra en Irina maakt een rondje langs de tafeltjes om de asbakken te legen. Ze is 52, doctor in de scheikunde en de jonge eigenaren betalen haar 350 gulden per maand voor haar werk in de club. Maar haar zoon treedt weer op, en daar gaat het om. In zijn hoekje op de grond begint hij net wakker te worden. Vanmorgen had Ljosja zijn derde radio-interview deze maand en over twee uur begint zijn zoveelste concert. De vraag is wie hem eerder zal ontdekken, Polygram of de mafia?

P.S. Vanmorgen, tijdens het schrijven van dit stuk, werd over de radio bekend gemaakt dat De witte kakkerlak is gesloten. Volgens de nieuwslezer is de onverwachte sluiting het gevolg van een dispuut tussen twee rivaliserende bendes. Eén van de eigenaren van de club voerde als verklaring aan dat er een meningsverschil was gerezen over de huur van de kelder waarin de club was gevestigd. Hij beloofde dat De witte kakkerlak binnenkort op een andere lokatie weer zal opengaan, wellicht onder een andere naam.