'Autonomie van alle vrouwen speelt sleutelrol in Kairo'

De laatste week is ze er niet vrolijker op geworden. Anke Niehof, hoogleraar sociologie aan de Landbouwuniversiteit in Wageningen, maakt zich steeds grotere zorgen over de kritiek die uit moslim-fundamentalistische hoek op de Wereldbevolkingsconferentie in Kairo wordt gespuid.

Het ontwerp-slotdocument zou oproepen tot vrije abortus en homoseksualiteit, en seks buiten het huwelijk aanmoedigen. Saoedi-Arabië, Libanon en Soedan besloten zelfs om de conferentie te boycotten.

Niehof, die tijdens de aanloop tot de conferentie fungeerde als voorzitster van het Platform Cairo '94, een samenwerkingsorgaan van niet-gouvernementele organisaties in Nederland die zich met de bevolkingsproblematiek bezighouden, vindt het “duidelijk dat de groeperingen die die kritiek spuien het ontwerp-slotdocument niet goed hebben gelezen. Je kan alleen maar hopen dat de islamitische landen niet als een blok zullen gaan samenwerken om de conferentie te torpederen. Een land als Indonesië bijvoorbeeld, dat islamitisch is maar zich toch ook sterk maakt voor geboortenbeperking, zal zich waarschijnlijk aan de fundamentalistische kritiek weinig gelegen laten liggen.”

Over de opmerkingen van minister Pronk met betrekking tot de conferentie is Niehof “verbaasd”. Pronk zei vorige week zaterdag in Ede dat de conferentie weinig zal kunnen toevoegen aan de eerdere bevolkingsconferenties in Boekarest (1974) en Mexico (1984). In Boekarest werd immers vastgesteld - aldus Pronk - dat armoedebestrijding centraal hoort te staan bij de oplossing van het bevolkingsprobleem, terwijl in Mexico daaraan werd toegevoegd dat ook de verbetering van de positie van de vrouw essentieel is. Volgens Niehof valt op beide constateringen het nodige af te dingen. “In Boekarest werd er inderdaad veel gesproken over armoedebestrijding, maar dat gebeurde op een zeer simplistische manier. En in Mexico werd er slechts over een bepaalde categorie vrouwen gesproken, namelijk vrouwen die een huwelijksrelatie aangegaan zijn. Nu staat de autonomie van de vrouw centraal, niet alleen die van de getrouwde vrouw maar van alle vrouwen.”

Deze empowerment van vrouwen speelt een sleutelrol in het ontwerp-slotdocument van Kairo. Niehof: “Dat is een groot winstpunt. Je kunt wel praten over gezondheid en geboortebeperking maar als de belangen van individuele vrouwen niet centraal staan, zul je weinig bereiken. Dat is juist de fout die vaak in het verleden werd gemaakt. Geboortebeperkingsprogramma's werden veelal opgezet als grote para-militaire operaties die vanuit de ministeries in de hoofdsteden werden geleid over de hoofden van de vrouwen heen. Je zag dan ook dat de bevolking zich al vrij snel tegen zulke programma's ging verzetten. Zo deed in Kenia op een zeker ogenblik het gerucht de ronde dat de regering stoffen aan schoolmelk had toegevoegd waardoor kinderen gesteriliseerd werden. In Kairo zal nu heel gedetailleerd worden gepraat over de voorwaarden waaraan goede geboortebeperkingsprogramma's moeten voldoen. De aanpak is nu dus veel meer micro dan macro. Daarbij moet het uitgangspunt zijn dat vrouwen niet tot dingen mogen worden gedwongen die ze niet willen.”

Niehof is er heilig van overtuigd dat er in de Derde Wereld een grote onvervulde behoefte bestaat aan anticonceptiemiddelen. “De laatste jaren is er steeds meer aandacht gekomen voor deze zogeheten unmet need. Ik heb zelf twintig jaar geleden op het Indonesische eiland Madura gezien hoe slecht anticonceptiemiddelen soms op de behoeften van vrouwen aansluiten. Veel vrouwen op dat eiland waren erg actief in de vishandel en waren doodsbang voor een zwangerschap, omdat een andere vrouw dan hun handeltje zou kunnen inpikken. De pil was daar net ingevoerd en die vond daar dan ook gretig aftrek. Toch had de pil een nadeel. Die vrouwen werkten keihard en waren bekaf als ze 's avonds thuiskwamen en vergaten vaak om de pil in te nemen. Toen ik er was werd er in Madura geëxperimenteerd met de zogeheten prikpil. Dat was een injectie die vrouwen voor langere tijd tegen zwangerschap behoedde. Voor de vrouwen op het eiland was dat het ideale voorbehoedsmiddel want met een injectie was je voor langere tijd gevrijwaard van een zwangerschap. Toen ze hoorden dat de proef was afgelopen en ze de prikpil niet meer konden krijgen, werden ze dan ook woedend. Er zijn veel echtparen en relatiegenoten in de Derde Wereld die geen toegang hebben tot de vorm van anticonceptie die ze willen.”

Volgens Niehof zal de discussie zich in Kairo op een aantal punten toespitsen. “Als je het slotdocument van Kairo bekijkt, dan zie je dat er twee soorten haakjes zijn. Soms zijn streefcijfers tussen haken gezet, omdat sommige regeringen zeggen dat die toch niet te realiseren zijn. Daarnaast heb je de zogeheten heilige haakjes. Het gaat daarbij vooral om passages die op aandrang van het Vaticaan ter discussie staan en nu dus ook door moslim-fundamentalistische groeperingen worden verketterd. Je zou daarbij bij voorbeeld kunnen denken aan een kwestie als abortus. Het verzet van het Vaticaan tegen abortus gaat heel erg ver. Zo heeft de Heilige Stoel niet het begrip safe motherhood in de tekst willen opnemen, omdat die notie voor het Vaticaan impliceert dat abortus geoorloofd is om het leven van de moeder te redden.”

Is er geen consensus over abortus mogelijk, zoals de Amerikaanse vice-president Al Gore onlangs meende? Niehof: “Over een aantal punten is men het wel eens. Zo komt er in ieder geval een passage waarin staat dat abortus geen anticonceptiemiddel is zoals het spiraaltje of de pil. Ook is men het er over eens dat er alles aan gedaan moet worden om het leven van vrouwen die een onveilige abortus hebben ondergaan, te redden. Vergeet niet dat over de hele wereld jaarlijks ongeveer 200.000 meisjes en vrouwen overlijden aan de gevolgen van een slecht uitgevoerde abortus. Ook is de gedachte wijd verbreid dat abortus zoveel mogelijk voorkomen moet worden. Maar als je dan vraagt hoe dat dan moet, geven veel landen weer niet thuis. Want dat zou een goede toegankelijkheid tot anticonceptiemiddelen impliceren en daar zijn het Vaticaan en zijn bondgenoten niet voor te porren. In de praktijk zal men trachten om een formulering te vinden die abortus beschouwt als een fact of life, zonder dat vruchtafdrijving daarmee impliciet wordt gelegaliseerd.”

Door de discussie over de 'morele' aspecten van de bevolkingsproblematiek van de laatste weken is de kwestie van de herverdeling van middelen tussen Noord en Zuid enigszins naar de achtergrond verdwenen, aldus Niehof. “Veel mensen denken dat de aarde wordt bedreigd door de sterke bevolkingsgroei in het Zuiden. Dat is op zijn minst een eenzijdige visie op de zaak, omdat de kern van het probleem natuurlijk is hoe mensen met schaarse natuurlijke hulpbronnen omgaan. De Derde Wereld zegt nu terecht tegen de Eerste: jullie kunnen ons wel wijzen op onze verantwoordelijkheid met betrekking tot de bevolkingsgroei, maar doe dan eerst zelf maar eens iets aan jullie verspillende consumptiepatronen. Ik heb goede hoop dat die discussie op een volwassen manier in Kairo zal worden gevoerd en dat zou zeker een groot winstpunt zijn.”

De Wageningse hoogleraar gelooft dat Kairo een belangrijke signaalfunctie kan vervullen. “Je kunt altijd sceptisch zijn over zulke mammoetconferenties, omdat papier geduldig is en er geen stok is om regeringen te slaan als deze de aanbevelingen van het slotdocument weigeren uit te voeren. Toch ben ik in het geval van Kairo optimistisch dat regeringen het slotdocument serieus zullen nemen en wel om drie redenen. In de eerste plaats zijn de actiepunten van het ontwerp-slotdocument zeer concreet zodat je goed kunt nagaan of staten ze implementeren. Zo beveelt het document bij voorbeeld aan om anticonceptiemiddelen uitgebreid te testen voordat je ze op de markt brengt. Dat valt goed te controleren. Bovendien zijn er overal niet-gouvernementele organisaties die hun regeringen ter verantwoording zullen roepen als deze de aanbevelingen van Kairo links laten liggen. En ik denk ook dat de lidstaten Kairo zeer serieus nemen: waarom zou er anders zoveel discussie zijn over het ontwerp-slotdocument? Het is altijd gemakkelijk om cynisch te zijn, maar in het geval van Kairo is daar vooralsnog weinig reden toe.”