Sleutel tot toontalen lag in Maasbracht

Toontalen zijn talen waarin woorden in betekenis van elkaar verschillen uitsluitend door de toonhoogte waarop ze worden uitgesproken. Toontalen blijken onafhankelijk van elkaar te zijn ontstaan. Een taalkundig raadsel en een Limburgse oplossing.

Het Maasbrachts is zijn moedertaal. 'Een vrij standaard Limburgs dialect' noemt hij het. Dr. Ben Hermans (42) is groot geworden met 'dat zangerige' waaraan de rest van Nederland het Limburgs meteen herkent. En precies naar dat zangerige begon hij een speurtocht, die elf jaar zou duren en hem ondermeer zou voeren naar Litouwen en de kust van Kroatië. Zijn proefschrift, The composite nature of accent: with case studies of the Limburgian and Serbo-Croatian pitch accent, bevat een technische versie van zijn bevindingen onderweg. Maar Hermans wil het ook graag allemaal uitleggen in gewoon Nederlands.

Dat Nederlands is een van de vele vreemde talen die hij zich eigen maakte. 'Op de middelbare school moest ik dat ineens gaan spreken', vertelt hij. 'Dat was moeilijk, maar je zit op dat moment met al je klasgenoten in hetzelfde schuitje. Pas toen ik in Amsterdam Slavische taal- en letterkunde ging studeren bleek dat ik een gigantische achterstand had. Je merkt dat je je raar uitdrukt, en daardoor raak je in jezelf opgesloten. Dat was echt een probleem in het begin.' Zo te horen is dat inmiddels al lang opgelost. Hermans pakte de zaak dan ook grondig aan. Hij ging - naast Slavisch, waar Russisch zijn hoofdvak en Servo-Kroatisch zijn bijvak werden - zelfs Nederlands studeren. Na een kandidaats in beide vakken, volgde een doctoraal Algemene Taalwetenschap met als specialisatie fonologie (klankleer). Dat had alles te maken met het feit dat Hermans in het Servo-Kroatisch iets had aangetroffen dat hij precies zo uit het Maasbrachts kende.

Hermans: 'In het Limburgs kun je een verschil in betekenis tussen twee woorden krijgen door een verschil in toon. Alleen maar de toon. 'Dat zangerige' heeft daar veel mee te maken, ja. In het Nederlands bestaat het niet, maar in het Maasbrachts heb je bijvoorbeeld het woord eeder. Als je de lange ee daarin op een hoge toon begint uit te spreken en hem daarna omlaag laat gaan, dan betekent het 'ieder'. Maar spreek je die ee gewoon op een en dezelfde toon uit dan betekent het 'eerder'. Zo heb je ook bie. Spreek je die ie op één toon uit, dan bedoel je een 'bij', zo'n beestje. Maar begin je de ie hoog en laat je de toon daarna zakken, dan heb je het voorzetsel 'bij'.'

Limburgers die je op het verschijnsel wijst bezorg je volgens Hermans altijd een Aha-Erlebnis: 'Intuïtief weten ze het wel, dus als je het zegt roepen ze allemaal 'verrek ja, inderdaad, dat doen we'.'

Toontaal

Voor wie er niet van kinds af aan mee opgegroeid is valt het nadoen van die tonen niet echt mee, maar het verschil hóren is niet moeilijk. Op de wereld zijn er waarschijnlijk miljarden mensen die het met de paplepel hebben binnengekregen. Zij spreken van huis uit een toontaal, zoals de gangbare term luidt voor talen die met behulp van toonverschillen betekenisverschillen kunnen uitdrukken. Het Chinees is het beroemdste, maar ook het Thai, dat uit een heel andere taalfamilie komt, het Vietnamees, de Mexicaanse Indianentalen, en een stel Afrikaanse talen, waaronder het Yoruba, zijn toontalen. Maar niet allemaal op dezelfde manier.

Hermans: 'Het Chinees heeft meer tonen. Daar hebben ze bijvoorbeeld ook nog een lage toon. Het Limburgs lijkt een soort subset van de mogelijkheden te hebben. En de Servo-Kroatische kustdialecten hebben precies dezelfde subset: maar twee verschillende tonen, en er is altijd maar één lettergreep waarin toon een rol speelt. Dat is altijd de lettergreep waarop de klemtoon valt. Dat is op zichzelf al bijzonder, maar er bleek in Europa nog een taal met dezelfde eigenschappen: het Litouws. Nou, historisch zijn die drie talen wat betreft die tonen absoluut niet aan elkaar verwant. In het Limburgs is het toonfenomeen in de 14e eeuw ontstaan, in het Litouws ook, en in het naar men zegt Servo-Kroatisch zo'n honderd jaar later, maar er was geen enkel contact tussen die talen onderling.'

Toeval? Voor Hermans was het een intrigerende puzzel. Hij wilde weten wat er achter zat. Hij kreeg de gelegenheid een onderzoeksproject te gaan doen aan de Letterenfaculteit van de universiteit van Tilburg, waar hij nu nog steeds werkt.

Hermans: 'Als het waar is dat mensen al met een bepaald 'apparaat' aan taalkennis ter wereld komen, een soort blauwdruk die ingevuld moet worden, dan verwacht je dat er systeem zit in de verschillen tussen talen. Van die hypothese ben ik uitgegaan. Eigenschappen hangen dan samen: als je dit hebt, heb je ook dat. Het een volgt uit het ander. Op die manier wordt het leerproces voor een kind gigantisch afgekort: als het een ding doorheeft, volgen daar automatisch een aantal andere dingen uit. Het leren wordt daarmee minder complex, en het gaat sneller.'

Hermans' uitgangspunt past in een traditie. Naar samenhangende clusters taaleigenschappen is al jarenlang een wereldwijde zoektocht gaande. Doel is erachter te komen welke principes gelden voor alle talen, en waar er sprake is van 'keuzeschakelaartjes', of parameters (spreek uit: parámuhters). Neem bijvoorbeeld het Nederlands en het Italiaans. Wij moeten zeggen 'hij praat', terwijl de Italianen kunnen kiezen tussen 'lui parla' en alleen 'parla' (praat).

In het Italiaans (maar ook in het Spaans en het Arabisch bijvoorbeeld) kun je het onderwerp laten vallen als het een persoonlijk voornaamwoord (of pronomen) is. Daarom heet het een pro-drop-taal. De onderwerpspositie mag kennelijk leeg blijven, wat je ook kunt zien bij werkwoorden als 'lijken' en 'regenen'. In het Nederlands (net als in het Frans, Duits, Engels et cetera) móet je zeggen 'het lijkt of', en 'het regent': 'lijkt of' en 'regent' is niks. Dat woordje 'het' (en soms ook 'er': er lijkt iets te gebeuren), vult de onderwerpspositie, die in niet-pro-droptalen nu eenmaal niet leeg mag blijven. In het Italiaans zeg je simpelweg 'sembra' (lijkt) en 'piove' (regent).

Maar de pro-drop-parameter voorspelt nog een eigenschap: in een pro-droptaal mag je het onderwerp en het werkwoord omkeren. Italianen kunnen dus ook zeggen 'parla lui' (praat hij), en 'cade la notte' (valt de nacht). In het Nederlands wordt het dan een vraag, maar in het Italiaans niet.

Uitplussen wat met wat samenhangt is niet zo eenvoudig als het misschien lijkt. Hermans: 'Het bleek heel erg complex. Om iets zinnigs te kunnen zeggen over die toonverschijnselen moest ik heel diep die talen in. Als je wilt weten welke stukjes van een puzzel bij elkaar horen, dan moet je overzicht over álle bestaande stukjes hebben. Want ga je ervan uit dat het geen toeval is dat drie talen dezelfde toonverschijnselen hebben, dan moet je op zoek gaan naar andere systematische overeenkomsten waarbinnen dat toonfenomeen past. Ik moest dus Litouws gaan leren om te kunnen kijken welke eigenschappen dat al dan niet gemeen heeft met het Limburgs en de Kroatische kustdialecten. En om te snappen waarom die talen maar een deel van de bestaande toonsystemen gebruiken, moest ik ook nog weten hoe het in de 'klassieke' toontalen als het Chinees werkt.'

Hermans zucht. 'Ik had natuurlijk nooit aan dat project moeten beginnen', zegt hij. 'Het heeft elf jaar geduurd voor ik door had hoe het allemaal in elkaar zit. Dat kan tegenwoordig helemaal niet meer. Er wordt overal gekeken naar hoeveel je gepubliceerd hebt. Niet naar hoeveel werk daarin is gaan zitten. Prestaties worden afgemeten aan kwantiteit, en ik heb alleen dat ene proefschrift.'

In die elf jaar is er overigens meer veranderd. Het Servo-Kroatisch, dat ook in de titel van het proefschrift te vinden is, bestaat niet meer. Dat is nu Servisch en Kroatisch. Of niet? Hermans: 'Dat is een heel delicate kwestie. Als je het mij persoonlijk vraagt dan zeg ik dat het rabiate oorlogszuchtige onzin is. Je kunt het heel goed vergelijken met het Vlaams en het Nederlands. Is dat dezelfde taal? Ik zou zeggen van wel. Aan een Vlaamse nieuwslezer hoor je wel meteen dat het een Belg is, maar op misschien een enkel vreemd woord na, versta je voor honderd procent wat er gezegd wordt. Andersom verstaan de Vlamingen ook de Nederlandse nieuwslezer. Exact dezelfde situatie heb je met de nieuwslezer uit Zagreb en die uit Belgrado. Er zijn zelfs nog minder woordvolgordeverschillen dan tussen het Nederlands en het Vlaams.'

'Maar net als hier spreken de nieuwslezers de standaardtaal van de elite. Aan de kust, en op het platte land praten de mensen anders. Die verschillen worden nu juist naar voren gehaald, benadrukt, en zo druppelen ze naar boven. Van overheidswege proberen ze dat kunstmatig op te leggen. Dat kun je hiermee vergelijken: het is alsof iedereen in Vlaanderen meer gaat praten zoals iemand in Brugge, en heel Nederland probeert te klinken als een Amsterdammer. En iedereen móet zich daarbij aansluiten. Ik betwijfel of zo'n artificiële toestand werkt, maar misschien is er over twintig jaar inderdaad een groot verschil tussen het Servisch en het Kroatisch.'

Misschien een idee voor de Kroaten: proberen van het hele Kroatisch de toontaal te maken die het aan de kust al is. Het standaard-Kroatisch heeft in elk geval de eigenschap die uiteindelijk cruciaal bleek te zijn voor het type toontaalverschijnselen dat je in het Limburgs, Litouws en de Kroatische kustdialecten vindt.

Hermans: 'Het heeft alles te maken met klemtoon. Talen verschillen in waar binnen een woord de klemtoon kan vallen. Er zijn twee typen. In de ene groep, waar het Frans bijvoorbeeld bijhoort, ligt de klemtoon altijd aan het eind van het woord, wat je ook doet. Maar in de andere talen, waaronder het Nederlands, is er een relatie tussen de structuur van het woord en de klemtoon. Het ligt eraan uit welke stukjes je een woord opbouwt. Maak je van 'kolOnie' 'koloniAAl' of van 'verlAkken' 'verlakkerIJ' dan schuift de klemtoon naar achteren. Maar bij een achtervoegsel als 'achtig' of 'aar' verandert er niets aan de klemtoon: 'schAAp' wordt 'schAApachtig', 'bOEmel' wordt 'bOEmelaar'.'

Desastreus

Alledrie de toontalen die Hermans onderzocht horen tot hetzelfde type als het Nederlands als het gaat om klemtoon. Voeg daarbij dat de toonverschillen alleen maar bleken voor te komen in beklemtoonde lettergrepen, en je hebt een verband. Hermans' conclusie: 'Het lijkt erop dat het systeem dat klemtoon laat afhangen van de opbouw van een woord, desastreus is voor toon. Want alle lettergrepen die buiten de klemtoon vallen zijn ontoegankelijk voor dat toonfenomeen.'

Hermans voorspelde dat bij alle toontalen, of ze nu maar een deel van de mogelijke tonen hebben of niet, de toonverschillen uitsluitend optreden in de lettergreep die de klemtoon heeft. Hij keek er een hele ris toontalen op na, en bleek gelijk te hebben. 'Ik denk dat dat dus een universeel verschijnsel is', zegt hij. Ook kon er nu een verklaring gezocht worden voor de verschillen tussen de 'beperkte' toontalen als het Limburgs en de 'echte' zoals het Chinees. Hermans' puzzel paste: het Chinees en al die andere 'echte' toontalen hebben het andere klemtoonsysteem, dat niet afhangt van de woordstructuur. Ook verschillen binnen het Chinees passen in het plaatje. Want eigenlijk bestaat 'het Chinees' niet. In China wordt een heel stel verwante talen of dialecten gesproken. Het Kantonees-Chinees bijvoorbeeld, lijkt meer op het Limburgs dan het Mandarijn- of het Shanghai-Chinees. In Kanton hebben ze niet alle toonverschillen van het Mandarijn- en Shanghai-Chinees, en tegelijk wél hetzelfde type klemtoonsysteem als het Limburgs.

Hermans: 'Je kunt het ook binnen de talen aan het werk zien. Maak je in het Maasbrachts van 'IEder' 'iederEEn', dan valt het toonfenomeen weg. 'Eeder' in 'eederEIn' klinkt niet als 'ieder', maar als 'eerder'.'

Dialectverlies

Het Limburgs voerde Hermans over de hele wereld, en gaf hem inzicht in een universeel verschijnsel. Hij zegt het jammer te vinden dat in Nederland niet meer mensen dialecten gebruiken om soortgelijk onderzoek te doen. 'Meestal wordt er gekeken naar dialectverlies', zegt hij. 'In welke wijk verdwijnt het het eerst, en dan blijkt dat bijvoorbeeld de wijk met dokters en professoren te zijn. Maar er wordt zelden met een analytisch oog gekeken naar wát er nou precies verdwijnt.'

Hermans heeft nu in elk geval voor het nageslacht het 'toontalige' van het Limburgs vastgelegd. Mochten er nieuwe toontalen of -dialecten opduiken dan zal blijken of zijn hypotheses standhouden. Wie voortaan een toontaal wil onderzoeken heeft met Hermans' proefschrift een stevig uitgangspunt in handen. Anders dan Hermans weet hij bij voorbaat al waar te beginnen: gewoon kijken of de toonverschillen inderdaad alleen voorkomen in beklemtoonde lettergrepen, en dan even uitzoeken welk van de twee klemtoonsystemen de taal in kwestie heeft. Opgeloste puzzels zijn zo prettig overzichtelijk.

'In het Limburgs is het toonfenomeen in de 14e eeuw ontstaan, in het Litouws ook, en in het naar men zegt Servo-Kroatisch zo'n honderd jaar later, maar er was geen enkel contact tussen die talen onderling.'

    • Liesbeth Koenen