'Vrouwonvriendelijk? Het verkoopt toch!' Kritiek op Helmut Newton 'achterhaald'

AMSTERDAM, 1 JULI. “Ik begrijp niet waar men zich druk over maakt”, “zulke foto's zijn juist een aanwinst voor vrouwen” en “het antwoord op zulke foto's moet een andere fotografie zijn”. Dat zijn enkele reacties van Nederlandse vrouwelijke fotografen op de vinnige strijd tussen de Duitse feministe Alice Schwarzer en de sterfotograaf Helmut Newton, die zij niet alleen vrouwonvriendelijkheid, maar zelfs regelrecht 'fascisme' verwijt in zijn afbeelding van vrouwen. Terwijl het in Duitsland al tot een proces is gekomen, wekt een summiere, niet noodzakelijk representatieve steekproef onder Nederlandse vrouwen-fotografen de indruk alsof Schwarzers al in de jaren zeventig begonnen campagne tegen vrouwonvriendelijke fotografie veel van zijn vanzelfsprekendheid heeft verloren.

“Newton is mijn grote voorbeeld, omdat hij vrouwen creëert zoals ik naar ze wil kijken en zoals ik zou willen zijn - sterk en onafhankelijk”, meent Inez van Lamsweerde. Andere ondervraagde fotografen uiten zich genuanceerd: zij storen zich wel aan het beeld van vrouwen in reclame of pornografie, maar achten Newton een geval apart of erkennen zijn artistiek meesterschap.

Hangende een gerechtelijke uitspraak later deze maand willen Alice Schwarzer en de redactie van het feministische, in Keulen verschijnende blad Emma zich van elk commentaar in de zaak onthouden. Schwarzer had eind vorig jaar het werk van Newton als “niet alleen sexistisch en racistisch - maar ook fascistisch” gekenschetst. Newton heeft, aldus Schwarzer, de vernedering van fysiek sterk aandoende vrouwen als een van zijn voornaamste onderwerpen. Zijn beelden zijn een - invloedrijke - reactie op de vrouwenbeweging in de jaren zeventig: “Hij levert de onzeker geworden, geïrriteerde mannenwereld een nieuwe, gescherpte blik op sterke vrouwen. (..) En hij maakt daarmee school en beïnvoedt de blik van miljoenen. Uit de modefotograaf is een politieke fotograaf geworden: Newton levert propagandamateriaal voor de oorlog tussen de geslachten”.

Helmut Newton (1920), die een joodse vader had en in 1933 Duitsland ontvluchtte, is in het openbaar nauwelijks op Schwarzers kritiek ingegaan, en heeft in een vraaggesprek met het weekblad Stern slechts met de persoon van de Duitse feministe de draak gestoken. De rechtszaak, aangespannen door Newtons Duitse uitgever Schirmer, draagt het karakter van een formeel-juridische procedure over de vraag of Emma bij Schwarzers analyse vorig jaar op klein formaat negentien Newton-foto's mocht afdrukken, of dat hiermee de grenzen van het recht op citaat voor wetenschappelijke doeleinden zijn overschreden. Het ging onder andere om de afbeelding van een naakte vrouw die lijkt te worden verkracht door een Deense dog en een die geboeid door een man aan een touw wordt meegevoerd. De uitgeverij eist van Emma 38.000 mark auteursrechten plus nog eens dezelfde som wegens het afdrukken van de foto's zonder voorafgaande toestemming, in totaal een bedrag van ongeveer 84.000 gulden. De uitspraak door een hof in München is vastgesteld op 27 juli.

Volgens Inez van Lamsweerde (30), “toont Newton vrouwen die hun schoonheid en kracht begrijpen en gebruiken”. Van Lamsweerde kwam vorig jaar zelf in aanvaring met militante groeperingen, die een door haar vervaardigde afbeelding van twee wijdbeens zittende pin-ups onder een brug in Amsterdam met zwarte verf bekladden. “Die reactie heeft mij toen ook al hogelijk verbaasd. Ik dacht dat de slag om de emancipatie al geleverd was en dat we nu op een andere manier, met humor, naar vrouwen konden kijken. In ieder geval is de manier waarop Newton met zijn modellen omgaat een aanwinst voor vrouwen in het algemeen, na al die jaren waarin vrouwen passief, doorschijnend en uitgemergeld zijn afgebeeld”.

Rineke Dijkstra (35) begrijpt niet waar Schwarzer zich met betrekking tot Newton “zo druk over maakt”. “Het zijn persoonlijke sexuele fantasiën van Newton, en vaak hebben die vrouwen iets afwijkends, het zijn niet de geijkte modellen, meer persoonlijkheden. Ik stoor me veel meer aan de anonimiteit waarmee vrouwen in reclame of in Playboy of Penthouse staan afgebeeld, anoniem en perfect. Maar bij Newton zie ik een man zich niet zo vlug aftrekken”. De door Schwarzer aangegane discussie acht Dijkstra “interessant, absoluut wel. Dat hele vrouwbeeld, hoe wij geacht worden er uit te zien. Maar ik geloof in de kracht van het individu en als ik naar Newtons fotos kijk, krijg ik de indruk dat hij veel aan het model overlaat, het ziet er allemaal niet zo gedicteerd uit”.

Marjan Bakker (50) is het “in principe wel met de kritiek van Schwarzer eens”. “Maar ik zou graag meer een analyse van de door Newton toegepaste beeldmiddelen zien, alleen de foto's op hun inhoud beoordelen is niet voldoende”. Als fotografe van, voornamelijk, “mijn eigen, de lesbische wereld”, stralen ook veel van de door Bakker gefotografeerde vrouwen een opvallende trots en kracht uit. “Maar wat ik bij Newton mis is de liefdevolle blik, en hoewel ik het op een bepaalde manier vaak goede foto's vind, word ik ook vaak kwaad als ik er naar kijk. De vrouwen zien er wel sterk uit, sterk in hun agressiviteit vooral, maar het is toch een andere sterkte dan ik wil laten zien. Newton geeft de vrouwen die hij fotografeert niet de kans om verstandig en autonoom te zijn. Ik denk dat een discussie zoals Schwarzer die voert, steeds opnieuw gevoerd moet worden”.

Patricia Steur (45), “heeft helemaal niks” met het werk van Newton, “het laat me helemaal emotieloos”. De door Schwarzer gevoerde discussie vindt Steur, die ook wel voor Playboy of Penthouse heeft gewerkt, “een beetje achterhaald, ga liever moeders in Afrika helpen of zo. Die foto's zeggen iets over de fantasiën van Newton misschien, maar het verkoopt toch zeker? Alles verkoopt met sex, ook met afbeeldingen van mannen trouwens, tot koffie aan toe. Dat is allemaal onschuldig”.

Een vertegenwoordigster van de jongste generatie, Arjanneke van den Berg, 26 en net afgestudeerd aan de Rietveld-academie in Amsterdam, ziet dat anders. “Natuurlijk stoort me dat vrouwen in veel fotografie een bepaald imago krijgen opgeplakt en je hebt als vrouw ook dagelijks te maken met kritiek op het feit dat je bent zoals je bent: de bovenbenen zijn te dik, je moet nodig naar de kapper of je hebt alweer dezelfde broek aan”. In haar eindexamenwerkstuk, een galerij van 22 vrouwelijke naakten, min of meer knus en met de suggestie van spontaniteit gefotografeerd in steeds dezelfde kamer, heeft ze willen nagaan “of ik als vrouw vrouwen zodanig zou kunnen fotograferen dat je kunt zien dat het een vrouw is die ze heeft gefotografeerd”. De discussie met Newton, meent Van den Berg, zou meer langs de weg van de fotografie, dan door het ageren met woorden gevoerd moeten worden. Achterhaald is die discussie geenszins, meent ze: “men durft zich ook al hardop af te vragen of het zin heeft na al die jaren nog steeds over feminisme of emancipatie te spreken. Nou, het onderwerp mag dan gaan vervelen, we zijn in al die jaren nog niet een centimeter opgeschoten”