Wie wil er eigenlijk nog regeren?

Déjà vu in Den Haag. Daar gaan ze weer, richting Eerste Kamer net als zeven weken geleden: Kok, Brinkman, Bolkestein, Van Mierlo. Op weg naar informateur Tjeenk Willink, net als zeven weken geleden. Om diezelfde vraag als zeven weken geleden te beantwoorden: met wie wilt u regeren? Alleen de antwoorden luiden anders nu paars is afgevallen. Weken gaat het nog duren. Vele maanden zelfs, zeggen de pessimisten. Zo stroperig als de staat is, zo stroperig verlopen kabinetsformaties.

Eerste Kamervoorzitter Tjeenk Willink mag in zijn hoedanigheid als informateur dus opnieuw proberen een geschikt gezelschap bij elkaar te vinden dat het formatiespel kan gaan spelen. Of, zoals de officiële opdracht luidt, “onderzoeken welke mogelijkheden er thans reëel aanwezig zijn voor de vorming van een kabinet dat mag rekenen op een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal”. Het is de bekende formatietaal die reeds decennnia in Den Haag meegaat. Bijna elk woord heeft een bijzondere betekenis. Maar als het nu eens geheel werd omgedraaid? Wat zou er gebeuren als de informateur de partijen niet vroeg wie wil regeren, maar wie er opteert voor de oppositie? Het is niet onwaarschijnlijk dat hij dan binnen enkele uren een ruime meerderheid bij elkaar zou hebben gevonden. Minder dan ooit lonkt het regeringspluche. Oppositie is onder de huidige omstandigheden voor bijna alle grote partijen een veel aantrekkelijker propositie. Want wat er de komende tijd ook gebeurt, vrolijk zullen de boodschappen uit Den Haag wederom niet zijn. Het 'andere' of 'nieuwe' dat paars had moeten uitstralen, zou voor compensatie van de vervelende maatregelen hebben moeten zorgen. Wat dat extra's had moeten zijn is tijdens de paarse proeverij niet echt gebleken. Het leek allemaal verdacht veel op de afgelopen twaalf jaar. Maar in elk geval had de grote voorstander van de coalitie zonder het CDA, D66-leider Van Mierlo, er alle vertrouwen in. En wellicht had paars ook tijdens de rit moeten groeien. Een cultuuromslag kondig je nu eenmaal niet per decreet of regeerakkoord af.

Nu paars niet doorgaat, komen de klassieke combinaties weer in beeld. Informateur Tjeenk Willink moet partijen zover krijgen dat ze samen willen regeren. Over het programma hoeft hij zich nauwelijks te bekommeren. Het bizarre van de nu lopende kabinetsformatie is dat het regeerprogramma in feite in grote lijnen vaststaat. Alleen is nog totaal onduidelijk wie dat programma gaat uitvoeren. Dankzij de paarse poging zijn de contouren van het te voeren sociaal-economisch en financieel beleid bekend. En de onvermijdelijke doorrekening van het Centraal Planbureau is er ook reeds bijgeleverd. PvdA en VVD, de beide zijden van het politieke spectrum hebben tijdens de paarse onderhandelingen hun verkiezingsprogramma verlaten en de marges aangegeven. Het gesprek liep ten slotte vast op de vraag wààr de laatste bezuinigingsmiljarden gevonden moesten worden, niet op de vraag hoeveel het er moesten zijn. Aangezien de boekhouding in Nederland bepalend is voor het kabinetsbeleid, is het regeerakkoord dus al bijna klaar. Nu het kabinet nog.

Het moet wel heel gek lopen wil een nieuw kabinet - hoe de samenstelling ook moge zijn - straks niet met een ombuigingsprogramma komen dat ligt in de orde van grootte van achttien miljard gulden. En ook nu reeds is met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid te voorspellen dat een nieuw kabinet de lasten met rond de acht miljard gulden zal verlagen. Bovendien zal dat op een zodanige manier gebeuren dat de laagstbetaalde arbeid goedkoper wordt. Een ander deel van de bezuinigingen zal gebruikt worden voor verlaging van het financieringstekort. Ten slotte zal ongeveer 1,5 miljard gulden worden besteed aan een werkgelegenheidsplan voor een groep van 40.000 langdurig werklozen en bij politie en justitie komen er circa 4000 banen bij.

Waar er straks bezuinigd wordt kan eveneens nauwelijks meer verrassend zijn. De koppeling tussen lonen en uitkeringen wordt gehalveerd, de kinderbijslag beperkt, de ziektewet geprivatiseerd. Op de arbeidsvoorwaarden van overheidspersoneel zal tegen de twee miljard gulden worden bespaard en verder zullen de diverse departementen op hun budget worden gekort.

Over al deze zaken werden PvdA, VVD en D66 het de afgelopen weken eens. Dankzij het eindverslag van de informateurs is het allemaal aan het papier toevertrouwd en openbaar. Stuk voor stuk zijn het onderwerpen waar het CDA ook direct voor kan tekenen. Maar zal het ook gebeuren? De 'paarse onvoltooide' laat vooral zien dat regeren de komende jaren wederom synoniem is voor het verkondigen van ellende. En welke partij wil dat nog?

De VVD is de afgelopen jaren rijk geworden in de oppositie en dat geldt in nog sterkere mate voor D66. Bij de twee regeringspartijen heerst de spiegelbeeldige situatie. Niet minder dan twintig zetels verlies voor het CDA en twaalf voor de PvdA. De tijd dat regeren electorale winst oplevert lijkt voorlopig voorbij. Momenteel creëert elk besluit zijn eigen anti-stem. Waar dat toe leidt heeft het CDA op 3 mei ondervonden. Het ene deel van de kiezers is weggelopen omdat ze te veel moesten inleveren, het andere deel vertrok omdat de lasten niet genoeg werden verlaagd. Het nemen van verantwoordelijkheid bij het saneren van de verzorgingsstaat loont niet. Als dat de situatie is, wie zou er dan nog willen regeren?

Het is dit zwarte vooruitzicht dat D66-leider Van Mierlo sinds het mislukken van paars zo somber heeft gemaakt. Paars was voor hem de redding om als regeringspartij aan een nederlaag te ontsnappen. Als architect van een uniek kabinet had hij bij succes de winst kunnen incasseren. De electorale beloning voor de meerwaarde van paars zou zonder meer voor het belangrijkste deel bij D66 zijn terecht gekomen. Bij een voortzetting van de oude coalitie, aangevuld met D66 zal de meerwaarde aanmerkelijk moeilijker zijn aan te geven. Integendeel; dan dreigt D66 door beide partijen vermalen te worden.

Het CDA staat voor de afweging of de bij de verkiezingen opgelopen verwondingen niet het best in de luwte van de oppositie kunnen genezen, al is dit geheel in strijd met de bestuurderstraditie van de partij. Maar besturen wordt voor het CDA in alle gevallen een hachelijke zaak, nu deze partij in een kabinet van welke samenstelling dan ook een minderheidspositie in zal nemen. Dat is de christen-democraten twee keer eerder in de geschiedenis overkomen, bij het kabinet Den Uyl en bij het tweede kabinet Van Agt, en in beide gevallen is dat zeer slecht bevallen. Nu de andere partijen hebben aangetoond ook zonder het CDA een CDA-programma te kunnen opstellen, is er helemaal weinig reden - afgezien van persoonlijke ambities - om te gaan regeren. Daarom: de teleurstelling over het niet doorgaan van paars zit niet alleen bij de dragende partijen van zo'n coalitie. Ook het CDA is hierdoor in de problemen gekomen, omdat de partij nu wellicht toch moet meeregeren.

De enige partij die echt wèl wil regeren is de PvdA. Lubbers en Den Uyl hebben bewezen dat het premierschap bij verkiezingen bonuspunten oplevert. Bovendien heeft de PvdA zich in de vele oppositiejaren slechts verder van de macht zien afdrijven. Natuurlijk heeft Kok opnieuw heel wat uit te leggen aan zijn kiezers als het bezuinigingsprogramma dat hij bijna rond had met VVD en D66 tot regeerprogramma wordt verheven. Daar staat tegenover dat hij zijn electoraat kan voorhouden dat het alternatief zonder PvdA altijd tot ingrijpender maatregelen zal leiden.

Eén partij die gebaat is bij regeren. Veel is het niet. Nog even en dat zakenkabinet komt er vanzelf. Zoals gezegd: het programma ligt er al.