Onderzoek door Tjeenk Willink; Informateur ziet slechts twee coalities

DEN HAAG, 29 JUNI. Alleen met de meerderheidscoalities PvdA/CDA/D66 of CDA/VVD/D66 kan op dit moment een kabinet gevormd worden. Dat zei vanmiddag informateur mr. H. Tjeenk Willink.

Hij heeft de opdracht gekregen op zeer korte termijn te onderzoeken welke mogelijkheden “thans reëel aanwezig zijn” voor de vorming van een kabinet dat “mag rekenen op een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal”.

Eerste-Kamervoorzitter Tjeenk Willink werd gisteravond laat door koningin Beatrix benoemd tot informateur om een uitweg te vinden voor de gecompliceerde politieke situatie. Nadat maandag de vorming van een kabinet zonder het CDA na zes weken mislukte, brachten de fractievoorzitters van de vier grootste partijen in de Tweede Kamer gisteren tegenstrijdige adviezen uit aan de koningin.

PvdA-leider Kok en D66-voorman Van Mierlo willen een samenwerking tussen PvdA, CDA en D66 onderzoeken, terwijl VVD-fractievoorzitter Bolkestein en diens CDA-collega Brinkman aansturen op een kabinet bestaande uit CDA, VVD en D66. Tjeenk Willink stelde vanmiddag vast dat voor geen van deze “reële meerderheidscoalities” een meerderheid bestaat. “Daar ligt nu net het probleem”, aldus de informateur. Tjeenk Willink zal niet meer onderzoeken of een paarse coalitie alsnog kan worden gevormd. “Als een lijmpoging mogelijk was geweest, had ik hier niet gezeten.”

Direct na het mislukken van de onderhandelingen over de paarse coalitie maakte Kok al duidelijk dat zijn voorkeur uitging naar de vorming van een coalitie met CDA en D66. Van Mierlo maakte gisteren ruimte voor zo'n combinatie nadat hij een dag eerder had aangegeven een coalitie met de verliezers PvdA en CDA niet logisch te vinden. Gisteren adviseerde hij de koningin echter de aanstelling van een informateur die moet onderzoeken “welke alternatieve meerderheidskabinetten tot de realistische mogelijkheden behoren”. Een combinatie van D66 met PvdA en CDA vindt Van Mierlo eventueel mogelijk als de twee verliezende partijen bij de Kamerverkiezingen bereid zijn uitdrukkelijk aan te geven dat zij een heel nieuwe weg willen inslaan. Kok en Brinkman moeten “uitstralen, erkennen en programmatisch tot uitdrukking willen brengen” dat er een ander beleid kan worden gevoerd.

Kok maakte gisteren duidelijk dat hij zich bewust is van het feit dat na de verkiezingen “de bordjes zijn verhangen”. Hij lijkt tegemoet te willen komen aan de eis van Van Mierlo.

Pag.3: Brinkman wil met VVD en D66 samen

Brinkman heeft een voorkeur voor een coalitie met VVD en D66 omdat partijen “de twee grote winnaars” van de Kamerverkiezingen van 3 mei waren. Die partijen moeten volgens hem nu aangevuld door een derde een coalitie vormen, en aangezien de samenwerking met de PvdA is mislukt, is nu het CDA aan de beurt. Brinkman wilde zich niets aantrekken van de breuk binnen 'paars' tussen VVD enerzijds en PvdA/D66 anderzijds.

Welk kabinet er ook komt, volgens het Tweede-Kamerlid De Korte van de VVD, zal het worden geconfronteerd met de dreiging van een oplopend financieringstekort in 1995. Hij zei dit gisteren tijdens een debat over de overheidsfinanciën in de Tweede Kamer dat mede in het teken stond van de mislukte onderhandelingen over de paarse coalitie. Volgens De Korte, financieel specialist van de VVD-fractie, valt het al bekende 'gat' dat PvdA-leider Kok als minister van financiën achterlaat, op termijn met 2 à 2,5 miljard gulden hoger uit. “Deze erfenis bemoeilijkt elke formatiepoging, van welke samenstelling dan ook”, zei de VVD'er.

Maar volgens het Kamerlid Melkert van de PvdA, tijdens de afgelopen formatiepoging een van de adviseurs van Kok, is juist bij deze onderhandelingen “de VVD lelijk door de mand gevallen door haar onwil, respectievelijk onvermogen om te bezuinigen” op de rijksuitgaven. Dat staat haaks op de wens van de VVD, aldus Melkert, om het financieringstekort te verlagen.

Met nadruk wees Melkert verder op de “band” die afgelopen jaren tussen CDA en PvdA is gegroeid voor wat betreft het financiële beleid. Net als de PvdA hecht het CDA voor de komende jaren meer waarde aan lastenverlichting voor burgers en bedrijven - om de werkgelegenheid te verbeteren - en minder aan het verminderen van de staatsschuld, constateerde Melkert met tevredenheid.

Tjeenk Willink kondigde aan dat hij nu zal onderzoeken welke argumenten de verschillende partijen hebben om bepaalde coalities uit te sluiten. Vervolgens zal hij bekijken of die “argumenten deugen”. “Dat wil zeggen of hun redenen te objectiveren zijn. Liever koekjes worden niet gebakken,” aldus Tjeenk Willink.