Tentoonstelling over oorlogsmonumenten herdenkt meer dan één vernietiging; Merktekens om het geheugen te manipuleren

Tentoonstelling: The Art of Memory: Holocaust Memorials in History. T/m 31 juli. The Jewish Museum, 1109 Fifth Avenue, bij 92nd Street. Inl 00-212423.3230. Cat $ 34,64. De tentoonstelling reist door naar het Deutsches Historisches Museum in Berlijn (8 sept t/m 13 nov) en het Müncher Stadtmuseum (9 dec t/m 5 mrt 1995).

In Europa, Israel en de Verenigde Staten zijn duizenden gedenktekens gewijd aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en jaarlijks komen er tientallen bij. Met name in de VS is sprake van een ware 'Holocaust Hausse', met als voorlopig hoogtepunt het verlenen van een memorial-status aan een Hollywood-film.

In het Jewish Museum in New York is nu een fascinerende tentoonstelling te zien, The Art of Memory: Holocaust Memorials in History. Aan de hand van een schat aan foto's, tekeningen, modellen en andere objecten wordt een groot aantal van die monumenten kritisch bekeken. De tentoonstelling gaat vooral over het manipuleren van het geheugen. Iedere opdrachtgever, staat of groep, volgt een eigen agenda. De locatie speelt een rol, wie/wat wordt vergeten, wie/wat wordt herdacht. Wie is het publiek? Is het monument of museum op het verleden gericht, of moet het lessen voor de toekomst inhouden? Is een abstracte vorm te verkiezen, of een figuratieve?

De manipulatie is makkelijk te herkennen in de voormalige Oostbloklanden en de Sovjet-Unie, waar het lot van de joden en andere groepen geheel ondergeschikt gemaakt werd aan de 'martelaars in de strijd tegen het fascistische kapitalisme'. Zelfs op plekken waar joden en masse vermoord werden, zoals Babi Yar, wordt daar niet afzonderlijk melding van gemaakt. Het meest bescheiden document op de tentoonstelling is een album met vergeelde foto's van 'onofficiële monumenten' in onder meer de Oekraïne en 'Onbekende Locaties'. Ernstig kijkende groepjes mensen staan er naast eenvoudige merktekens. Honderden ervan werden al in 1948 door de autoriteiten tijdens de 'anti-kosmopolitische' campagnes weggehaald. De kiekjes gedenken meer dan één vernietiging. Ook in de post-communistische staten zijn nog talloze blijken van moeite met de realiteit van het verleden. Een in 1991 in Litouwen opgericht monument verwijst naar de vernietiging van joden alleen in het Hebreeuws en het Jiddisch. Veel Litouwers collaboreerden met de Duitse bezetters.

Manipulatie vindt natuurlijk ook plaats in het Westen. De belangrijkste monumenten in Israel leggen verband tussen de Holocaust en de stichting van de staat Israel, met nadruk op de heroïsche aspecten. 'Yom Hashoah', herdenkingsdag, valt dan ook tussen Pesach (de viering van de tocht uit Egypte, maar ook de verjaardag van de Opstand in het Getto van Warschau) en Onafhankelijkheidsdag. Yad Vashem deelt 'Rememberence Hill' aan de rand van Jeruzalem met een militaire begraafplaats en het graf van Theodor Herzl, de stichter van het zionisme. In het huidige Israel geeft de vraag hoe de Shoah te herdenken steeds meer aanleiding tot innerlijke gespletenheid. Er heeft een verschuiving plaatsgevonden naar een grotere nadruk op het lijden. 'Rechts' Israel vergelijkt de Arabieren met de nazi's.

Parallel hieraan loopt de ontwikkeling in de Verenigde Staten. Vlak na de oorlog concentreerden overlevenden zich vooral op het 'Amerikaans' worden. Tegenwoordig is er weer een grotere behoefte aan joodse zelf-identificatie. Het zingen van Yerushalaim Shel Zahav aan het eind van Spielbergs epos is bijzonder significant. Het is het overwinningslied van de Israeliërs op de Arabieren. Het werd na de Zesdaagse Oorlog overal in Israel gezongen. De taak van de eerste monumenten in de Verenigde Staten was het belichten van Amerika als democratische bevrijder. Liberation van Nathan Rapoport in Liberty State Park in Jersey City is hier een mooi voorbeeld van: een enorme soldaat draagt een half zo groot en hulpeloos concentratiekampslachtoffer. Vanaf dit beeld heeft men zicht op zowel het Vrijheidsbeeld als Ellis Island. Ook de plaats van het Nationale Holocaust Museum in Washington is niet toevallig gekozen: het is ingekapseld tussen memorials en musea die de geschiedenis van de Amerikaanse democratie uitdragen. Het Nationale Holocaust Museum was een initiatief van president Carter, in de hoop de 'Jewish vote' terug te winnen na zijn levering van F-15 gevechtsvliegtuigen aan Saoedi-Arabië.

Sommige hedendaagse kunstenaars, met name in Duitsland en Oostenrijk, manipuleren in de hoop de toekomst te beïnvloeden. Bijvoorbeeld het Monument tegen Fascisme door Jochen en Esther Gerz in Hamburg. Ze ontwierpen een met lood beklede kolom van 12 meter, waarop bezoekers hun naam konden krassen, en dat, als er een gedeelte vol was steeds verder in de grond verdween (voor het laatst op 11 november 1993). Als bezwaar werd geuit dat het de slachtoffers niet zou herdenken. Hans Haacke drapeerde op de manifestatie 'Bezugspunkte 38/88' in Grasz een rode doek met een hakenkruis en de tekst 'Und Ihr Habt doch gesiegt' over een zeventiende-eeuws standbeeld voor de maagd Maria. Net als de nazi's 50 jaar tevoren. Het verschil was de vermelding in Gotisch schrift wat die zege aan doden kostte. Het beeld werd een week voor de sluiting van de manifestatie door een neo-nazi met een vuurbom vernield.

Hoewel in de meeste gevallen minder tastbaar, zijn alle gedenktekens afhankelijk van wat de bezoeker aan eigen bagage meebrengt.

Nederland is op de tentoonstelling vertegenwoordigd met de enige monumenten specifiek voor zigeuners en homoseksuelen, maar bovenal met een maquette van het Achterhuis. Door overbekendheid en het langs trekken van hordes toeristen is dit monument voor veel Nederlanders gereduceerd tot een cliché. De Amerikaanse kunstenaars Doug en Mike Starn drukten twee rijen sepia getinte pasfoto's van Anne Frank over een vergroting van de laatste pagina van haar dagboek. Als Nederlander ervaar ik dat als een makkelijke exploitatie, de Newyorkse kunstwereld vindt het prachtig.

Het monument dat er eigenlijk geen is, heeft op mij altijd de meeste indruk gemaakt: de twee minuten stilte. Ook in Israel worden die in acht genomen, op de ochtend van Yom Hashoah. Op de tentoonstelling kun je door een koptelefoon de begeleidende sirene horen, terwijl op een videoscherm jonge en oude mensen op een kruispunt in Jeruzalem verstenen. Slechts één persoon zie je lopen, dicht tegen de huizen gedrukt. Een vrouw in Palestijnse kleding. Is dat toeval?