Welkom in het casino

Onwaarschijnlijk grote verliezen op maandag, een klap na op dinsdag, roerloosheid op woensdag, een spectaculaire herrijzenis op donderdag om de vrijdag in diepe mineur te eindigen. De wilde avonturen die de internationale geld- en kapitaalmarkt deze week beleefde, geven de buitenstaander de bevestiging van wat hij altijd al had gedacht van de internationale financiële markten: welkom in het casino.

De insiders proberen de rationaliteit van de markt zolang mogelijk te volgen. De gedachte in een gokpaleis te leven is voor hen per slot van rekening onverdraaglijk en zou hen het bestaansrecht ontnemen. Economen zoeken dan ook naarstig naar een verklaring voor de onverwachte daling van de Amerikaanse dollar, die deze week de fakkel van de grondstoffenprijzen overnam als aanstichter voor de turbulentie op de markten. Maar straks moet het archief met tegenovergestelde verklaringen weer haastig uit de kast worden gepakt. Zo is het ook met de Europese obligatiemarkt. De kapitaalmarktrente, die op deze markt door vraag en aanbod wordt vastgesteld, fluctueert wild en slingerde deze week in Nederland tussen de 7 procent en 7,4 procent. De banken, die waarschijnlijk op dinsdag de beslissing namen om de hypotheekrente te verhogen, moeten op de donderdag dat zij die stap aankondigden hebben gezien dat de maatregel in feite al weer overbodig was. De dag daarop was alles gelukkig weer anders. Heel anders, en dat duurt nu al ruim vijf maanden.

De wilde koersbewegingen zouden als vermakelijk en potsierlijk kunnen worden afgedaan, ware het niet dat van de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt zo veel afhangt. In turbulente tijden als deze komt het aantrekken van geld op de openbare kapitaalmarkt - een levensader van bedrijven, banken en overheden - knarsend tot stilstand. De banksector zal hoogstwaarschijnlijk enorme verliezen op de eigen handelsportefeuille van aandelen, obligaties, valuta's en andere financiële instrumenten moeten slikken. De vragers van geld zijn opeens fors duurder uit en niemand weet hoeveel bedrijven de afgelopen tijd hebben meegegokt op de financiële markten. De geruchten rond woningbouwcorporaties, die tientallen miljoenen guldens zouden hebben verloren met ongeoorloofde speculatie, zijn een aanvulling op wat er Duitsland met achtereenvolgens Metallgeselschaft en het vloerenbedrijf Balsam is gebeurd. Om van de vele voorbeelden in de VS nog maar te zwijgen. Een gehele kabinetsperiode doorgerekend, komt een kapitaalmarktrente van 1,25 procent hoger in Nederland neer op een totale extra kostenpost van in de buurt van de 2 miljard gulden. Wie legt dat uit aan de AOW-ers? En wie maakt de minister van financiën duidelijk dat die hogere rente in feite afkomstig is van de Duitse obligatiemarkt, die op haar beurt de slaaf is van de Londense termijnmarkt in Duitse obligaties, waar jongens van een jaar of 23 oud met opgerolde mouwen 'sell' schreeuwen omdat in de Verenigde Staten meer mensen een baan blijken te hebben gevonden dan verwacht - een van de beleidsdoelen die diezelfde minister in Nederland juist nastreeft? Niemand, want de gebeurtenissen op de kapitaalmarkt lijken in weken als deze weinig van doen te hebben met de werkelijkheid. De enige verklaring die op dit moment hout snijdt, is dat de werkelijke beleggers nauwelijks meer op de markten te vinden zijn. De wereld is getuige van een laboratorium-experiment, waarin de professionele handel - de banken, effectenhuizen en speculanten - vrijwel alleen nog onderling zaken doet.

De openbare internationale kapitaalmarkt is een enorme verworvenheid. Zonder zou de allocatie van kapitaal niet optimaal plaatsvinden en zouden zowel burgers, bedrijven als overheden veel duurder uit zijn. De wilde fluctuaties van het eerste halfjaar van 1994 zijn de andere kant van de medaille.

De economen die zijn ingehuurd om toch verklaringen te zoeken en prognoses te maken, houden zich vast aan de lange termijntrends en doen de huidige koersbewegingen af als 'overshooting': de markt schiet zijn doel voorbij. Maar hoe lang moet zo'n overshooting duren tot niet langer kan worden ontkend dat het tijdelijke karakter akelig permanent begint te worden?