Rakette

Een deel van 't plezier, als je een moestuin hebt, is bepalen welke groentes je zou kweken als je maar de helft van de ruimte ter beschikking had.

Ik voor mij zou in elk geval een flink stuk van dat kleinere oppervlak besteden aan sla: als je eenmaal een hele zomer zelfgekweekte sla hebt gegeten wordt het practisch onmogelijk om ooit nog tevreden te zijn met wat je in de winkel koopt. Ik bedoel nu geen exotische soorten zals Lollo Rossa en eikenblad: die heb ik vorig jaar geprobeerd en dat was dat. Dit jaar hebben we twee Engelse soorten, 'Little Gem' en 'Webb's Wonderful', allebei een festijn.

De doelmatigste wijze van kweken heb ik per ongeluk ontdekt: je zaait ze veel te dicht op elkaar en dan begin je met op te eten wat je weghaalt bij het uitdunnen. Een andere slasoort waarmee je dat kunt doen is de geheimzinnige plant die ik dit jaar voor het eerst heb geprobeerd, met zaad gekocht in Engeland, waar het bekend staat als 'rocket'.

'The Rocket is added to the Lettice in Sallets, to the end it may temper the contrary vertue of the same (...) the Sallet on such wise prepared is caused the delectabler, and yieldeth the more health to man' (Thomas Hill, The Gardener's Labyrinth, 1577). Over die 'health to man' durf ik mij niet uit te spreken, maar een goed aangemaakte sla met een paar blaadjes rocket is een tractatie die grotere bekendheid verdient.

In The Needle's Eye van Margaret Drabble komt iemand voor die wilde bloemen verzamelt en al jaren op zoek is naar een plant bekend als 'London Rocket': 'Het is een heel zeldzame plant, de London Rocket, ze staat met zzz in de Flora', zegt ze, en een vriendin merkt op: 'Zelfs in de literatuur wordt zij beschreven als een bescheiden en onaantrekkelijk plantje.' In het klassieke boek over Engelse wilde bloemen, Flowers of the Field van de Eerwaarde C.A. Johns wordt zij beschreven als de Sisymbrium irio, een lid van de familie der kruisbloemigen: 'Een streekplant, groeiend op braakliggende grond, voornamelijk rond Londen, waar zij in de lente volgend op de Grote Brand van 1666 in groten getale opkwam tussen de ruïnes, vandaar haar Engelse naam.'

Onder de naam rocket zijn in Engeland een heleboel planten bekend (een ervan is Hesperis matronalis, of damastbloem) en de verwarring wordt nog groter wanneer men er een plant bij betrekt die een naaste verwant lijkt te zijn, in het Hollands de 'gewone raket', in het Latijn Sisymbrium officinale en in het Engels Common Hedge Mustard: 'Veel voorkomend op braakliggende terreinen en wegbermen, waar zij een speciale capaciteit lijkt te hebben om stof te verzamelen en vast te houden' (C.A. Johns).

Na in alle naslagwerken elke denkbare soort rocket te hebben opgezocht is mij duidelijk geworden dat de eetbare soort volstrekt niets heeft uit te staan met de stoffige of foenix-achtige soorten die Johns beschrijft en de heldin van Margaret Drabble niet kon vinden. Het enige gemeenschappelijke is de naam rocket.

De eetbare soort is de Eruca sativa, ook vermeld als Eruca vesicaria ssp. sativa. In het Engels dus ook gewoon rocket; op Nederlandse planten-etiketten zie je soms 'raket', maar onder die naam schijnen weinig mensen het als iets eetbaars te herkennen. Dodoens noemde het in zijn Cruydeboeck (1554) 'rakette' en beschreef het in termen herinnerend aan die van Hill: 'Rakette is goet met Lattouwe/Porceleyne of dyerghelijke andere coude cruyden in tsalaet gegheten.'

Maar in Nederland is deze plant nu vooral bekend als 'rucola'; dat is ook de naam gebruikt door van Tubergen toen zij haar in 1981 op de markt brachten, zoals door Tjerk Buishand & Harm P. Houwing wordt vermeld in Bijzondere oude en nieuwe groenten in tuin en keuken (Terra 1982). In Italië is dezelfde plant bekend als 'ruchetta', en in Frankrijk als 'roquette' (en, ik heb niet kunnen achterhalen waarom, als 'salade de 24 heures').

Het gaat hierbij steeds om dezelfde plant en bij Eruca, rocket, roquette, rucola en raket om hetzelfde woord. Maar er zijn toch weer variaties: de planten die ik gekweekt heb uit het Engelse rocketzaad en enkele gekocht in Nederland onder de naam 'rucola' zijn niet identiek en ook verschillend van smaak. De Engelse soort is meer gepeperd, zoals Engelse mosterd ook sterker is dan de Franse soort; de bladeren zijn meer ingesneden, zoals die van de paardebloem. In de sla is het verschil in smaak wat minder opvallend dan wanneer je een los blaadje probeert, hetgeen trouwens niet verstandig lijkt te zijn: 'maar alleen ghebruykt zoo maeckt zy hooftsweer en verwermt te seere'(Dodoens), 'if Rocket be eaten alone, it causeth headache' (Hill).

Rocket komt uit het Middellandse Zee-gebied en West Azië, en Plinius, geciteerd door Thomas Hill, vermeldt het als groeiend in de tuinen van het oude Rome. Uit het zaad werd een olie gewonnen die 'sedert oude tijden wijd en zijd medicinaal gebruikt werd en allerlei kwalen kon genezen', aldus David C. Stuart (The Kitchen Garden: A Historical Guide to Traditional Crops, Robert Hale 1984). Gemengd met honing genas rocketzaad huidaandoeningen, en gekookte rocketwortel trok splinters uit wonden. Hill vermeldt dat de bladeren verondersteld werden 'to encrease the Sperm and cause the venereall act', maar Dodoens bewaart over deze interessante eigenschap een zedig stilzwijgen.

Hoe kan een zo smakelijke en nuttige groente, met een prima eigen Nederlandse naam, zo in de vergetelheid zijn geraakt dat zij tweehonderd jaar later opnieuw geïntroduceerd moest worden onder een Italiaans pseudoniem? Volgens Stuart was de plant al aan het eind van de 18e eeuw practisch verdwenen en hij suggereert dat dit =f kwam doordat zij 'in een toenemend moralistische samenleving' haar reputatie tegen zich had, =f doordat zij niet goed gekweekt werd: 'planten gekweekt op arme grond, en op iedere grond mits te lang bewaard, hebben een nogal grove smaak.'

Geen van deze verklaringen is erg overtuigend, maar de reden voor haar recente populariteit kan in elk geval worden verklaard uit de huidige mode voor ouderwetse of exotische groenten met buitenlandse namen. Het spijt mij nog altijd dat zij niet verwant is aan de Londense rocket. Maar er is een kleine parallel: in het boek van Drabble symboliseert de rocket de heldin zelf, die er heel gewoon uitziet maar dat niet is. En de eetbare rocket mag er uitzien als onkruid maar zij bezit het vermogen de sla lekkerder te maken dan je ooit zou hebben vermoed.