Oud zeer

Hier in Boedapest is dezer dagen het proces begonnen tegen de veiligheidsagenten die het vuur openden op de opstandelingen van 1956. Daar is veel discussie aan voorafgegaan, over nationale verzoening, oude wonden en stille dingen stil gelaten. De nieuwe premier, Gyula Horn, hoorde indertijd tot de bestrijders van de opstand. Erg gelegen komt het proces de regering dus niet, maar blijkbaar vindt de magistratuur het toch noodzakelijk.

De Nederlanders volgen het nieuws uit Hongarije niet en de Hongaren interesseren zich niet erg voor Nederland. Maar hoe Nederlanders hun medemensen naar de andere wereld helpen, dat komt ook hier in de kranten. Psychiater Boudewijn Chabot doet dat goedschiks en moest zich daarom voor de rechter verantwoorden, hij werd niet gestraft. Procureur-generaal Gonsalves deed het kwaadschiks en werd daarvoor niet vervolgd maar werd zelf oppervervolger.

Hij mag om zijn verleden niet hard gevallen worden, legt de minister van justitie uit, want dat zou tweemaal vervolging betekenen in dezelfde zaak: ne bis in idem. Maar het ging er nu juist om dat Gonsalves vanwege zijn optreden in Nederlands Nieuw-Guinea nog nooit vervolgd is, niet eenmaal, en al helemaal geen tweemaal. De feiten hebben wel al dertig jaar geleden breeduit in de krant gestaan en waren toen aanleiding tot allerhande onderzoekjes binnenskamers. Maar Gonsalves heeft nooit de gelegenheid gehad in een openbaar proces en volgens alle regels van de rechtsvordering zich te verweren tegen de zware beschuldigingen die tegen hem zijn ingebracht. Dat was toen niet opportuun en dat is het vandaag nog niet. Want Gonsalves mag aan zijn functie van controleur in de Baliemvallei een geheel eigen inhoud gegeven hebben, terwille van het 'afschrikkingseffect', hij handelde in opdracht van hogerhand en 'om erger te voorkomen'.

Had hij wel de kans gekregen om zich voor de rechter te verantwoorden, dan had hij kunnen aanvoeren dat hij enkel maar bevelen had opgevolgd. Als hij daarbij al van een bijzondere persoonlijke inzet blijk gegeven zou hebben, met afranselingen en schietpartijen, dan was dat alleen om de orde te herstellen en te bewaren. Het is te betreuren dat de procureur-generaal nu de mogelijkheid niet heeft dit verweer te voeren omdat de tegen hem ingebrachte beschuldigingen zijn verjaard. Als het echter gaat om misdaden tegen de mensheid (waartoe ook de 'koppensnellers en menseneters' die Gonsalves moest bedwingen horen) geldt die verjaringstermijn niet.

In eerdere processen tegen vreemde bezetters die zich gedwongen zagen hardhandig een nieuwe orde te bewaren hebben rechters het beroep op bevelen van meerderen niet aanvaard. Ook het verweer dat de omstandigheden van tientallen jaren terug zo verschillend waren dat ze niet goed meer beoordeeld kunnen worden met de maatstaven van vandaag bleek de beschuldigden niet vrij te kunnen pleiten. Zelfs de dreiging van een gewapende inval door een vijandige mogendheid die mogelijk nog onmenselijker zou optreden blijkt geen afdoende verontschuldiging op te leveren.

Nee, bij de rechters die de erfenis van het Derde Rijk hebben afgewikkeld zou Gonsalves het niet makkelijk krijgen.

Maar het is toch niet eerlijk om uit die hele ellendige historie van Nederlands optreden in Nieuw-Guinea één dader onder velen aan te pakken en om de hoogste boosdoeners te laten lopen? Zo is het vervolgingsbeleid nu eenmaal: tientallen, honderden zelfs, houden zich in Nederland bezig met de drugshandel en gros. Als het de procureur-generaal die belast is met de bestrijding van de georganiseerde misdaad zou lukken één daarvan te arresteren zonder dat die verdachte bij aanhouding meteen ontvluchtte, in voorarrest te houden zonder dat hij wegens vormfouten dadelijk moest worden vrijgelaten, veroordeeld te krijgen zonder dat het bewijsmateriaal ter zitting wegens onregelmatigheden werd verworpen, en enige tijd binnen de gevangenismuren te houden zonder dat hij met een helikopter de vrijheid tegemoet wiekte, als dat allemaal zou lukken en als die enkele drugshandelaar vastzat terwijl zijn vakgenoten zich een kriek lachten in de Juliana bar, dan zou minister Kosto die ene pechvogel toch niet vrijlaten omdat de anderen ook niet achter slot en grendel zitten en de hoogste bonzen vrijuit gaan? Nee, integendeel, hij zou procureur-generaal Gonsalves aanzetten om ook die anderen op te sporen en te vervolgen. Als er in Nieuw-Guinea misdaden tegen de mensheid zijn gepleegd, dan is het aan de procureurs-generaal om de daders voor de rechter te brengen, om te beginnen in eigen kring en vervolgens ook daarbuiten. En als dat niet zo is, en als het allemaal wel meevalt, dan ligt het voor de hand de stukken zo gauw mogelijk, en in hun geheel, openbaar te maken.

Maar genoeg geredeneerd. Wat is er eigenijk aan de hand? Nederland probeerde destijds uit koloniaal ressentiment en tegen beter weten in nog een stukje Oost-Indië te behouden. Ter rechtvaardiging werd aangevoerd dat de inheemse bevolking beschermd moest worden tegen inlijving door Indonesië. Na eeuwen van verwaarlozing moest nu opeens in de Baliem-vallei het Nederlands gezag gevestigd worden. Bruten van klein kaliber, 'flinke kerels', kwamen daarbij goed van pas. Na de slechte afloop kregen zij voor bewezen diensten en voor hun volgehouden stilzwijgen promotie en protectie. Dat krijgen ze nog, de gezagsdragers van toen houden zich ook nu aan hun eens gegeven woord.

Ik hoorde op de valreep nog het verwaten kraaien van ex-minister Korthals Altes, die er prat op ging de dossiers niet gelezen te hebben maar toch terstond alle uitvluchten paraat had. Het is een buitenkans om heel even te mogen merken hoe het gezag zich handhaaft in Nederland en hoe braafjes dat alom wordt aanvaard.

Misschien is het inderdaad te laat voor rechters om nog de feiten vast te stellen en is de beurt nu aan de historici om het recent koloniaal verleden van Nederland te reconstrueren. Voor journalisten rest dan nog als jachtgebied het neo-koloniale heden, daar ligt genoeg en kersvers materiaal voor menig strafproces. En ook daar leiden de sporen terug naar drugshandel, misdaadbestrijding en grote politiek. Of men dat nu wil of niet, het duister verleden van Nederland gaat nog een grote toekomst tegemoet.