Notabele spreekt als burger uit de streek

AMSTERDAM, 25 JUNI. De Nederlandse notabele spreekt liever van 'ziek zijn' dan van 'ziek wezen'. En 'iets verloren zijn' zul je hem zelden horen zeggen, hij 'heeft' iets verloren. Maar in veel meer onderscheiden de notabele Nederlanders zich niet van de rest van de bevolking. In uitspraak staat het taalgebruik van de plaatselijke elite zelfs dicht bij het dialect van de streek.

Dit blijkt uit het proefschrift 'Regionale variatie in het taalgebruik van notabelen. Een sociolinguïstisch onderzoek in Middelburg, Roermond en Zutphen' waarop B. Voortman eerder deze week promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam. Een van de hypotheses waarmee ze haar onderzoek startte was de gedachte dat de hoogste sociale klassen de meest ingewikkelde articulatie zouden gebruiken. Maar dat bleek nauwelijks het geval.

Voortman koos de drie middelgrote provinciesteden uit omdat deze op grond van dialectologische omgeving, geschiedenis en aanwezigheid van kanton- en arrondissementgerechten als representatief kunnen gelden voor Nederland buiten de Randstad. In iedere stad onderwierp Voortman vijftien autochtone mannen die tot de meest prestigieuze Nederlandse beroepsgroepen behoren (notarissen, internisten, huisartsen, hoge ambtenaren, directeuren) aan uitgebreide taaltesten.

De betrokken mannen bleken in hun taalgebruik vooral grammaticaal afstand te nemen van het dialect van hun streek. In de uitspraak is dat verschil veel minder. Vooral in het Limburgse Roermond is de overeenkomst groot tussen dialect en taalgebruik van de plaatselijke elite. In Middelburg zijn de verschillen het grootst.

Een van de verklaringen die Voortman voor dit verschil geeft is de centrale positie die Middelburg in de zeventiende eeuw innam in de dominante cultuur van de Republiek, waardoor de standaardisatie van het Algemeen Beschaafd Nederlands daar verder vorderde dan de steden die meer in de periferie lagen. Ook de uniformerende invloed van de Statenbijbel was in het protestantse Middelburg veel groter dan in het katholieke Roermond.