'Absurde situatie' rond auteursrechten Mondriaan; Mondriaan volgend jaar vogelvrij

Volgend jaar is het werk van Mondriaan auteursrechtelijk een half jaar niet beschermd, door een recente uitspraak van het Europese Hof van Justitie. Van 1 januari tot 1 juli 1995 mogen er zoveel Mondriaan- posters, -briefkaarten, -mokken, -sleutelhangers, en Mondriaanonderbroeken verhandeld worden als men maar wil.

ROTTERDAM, 25 JUNI. Wat zullen de erven Mondriaan en hun rechtsopvolgers beteuterd hebben gekeken toen onlangs duidelijk werd dat de verlenging van de duur van het auteursrecht van 50 tot 70 jaar na de dood van de maker aan hun neus voorbijging. Mondriaan overleed in februari 1944. De Nederlandse Auteurswet geeft een werk bescherming tot 50 jaar na de dood van de maker, te rekenen vanaf de eerste januari van het jaar. Dat wil zeggen dat de rechten op het werk van Mondriaan op 1 januari 1995 vervallen.

Pas op 1 juli 1995 wordt een Europese Richtlijn van kracht die bepaalt dat in alle EG-lidstaten een auteursrechtelijke beschermingsduur van 70 jaar na de dood zal gelden. Om voor deze verlenging in aanmerking te komen is het vereist dat het werk op die datum (1 juli 1995) nog bescherming geniet. En dus mist het werk van Mondriaan nét de boot. Jammer, want het schijnt het als merchandising-artikel goed te doen. Maar op 1 januari 1995 is het gewoon afgelopen, de Mondriaan-rechten houden op. Althans, daar leek het even op.

Wat zullen de erven Mondriaan en hun rechtsopvolgers een feest gevierd hebben toen zij enige weken geleden in het Tijdschrift voor Auteurs- Media- en Informatierecht het artikel van Prof. Mr. H. Cohen Jehoram lazen over het zogenaamde Phil Collins-arrest. “Een aardverschuiving in het (inter)nationale auteursrecht,” noemt Cohen Jehoram dit arrest, dat spectaculaire gevolgen heeft voor de rechten op het werk van onder anderen Mondriaan.

Eind 1993 heeft het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen een arrest gewezen in een geschil over de verkoop van een cd van Phil Collins in Duitsland, waarop een opname stond die tijdens een concert zonder toestemming van de zanger was gemaakt. In deze zaak heeft het Hof onder andere het volgende bepaald: EG-lidstaten mogen op auteursrechtelijk gebied de onderdanen van andere lidstaten niet benadelen ten opzichte van de eigen onderdanen; het zogenaamde non-discriminatiebeginsel. Tot het Phil Collins-arrest mocht dat wel. Om een voorbeeld te geven: Duitsland kent al jaren een auteursrechtelijke beschermingsduur van 70 jaar na de dood van de auteur. Deze gold echter alleen voor Duitse onderdanen. Nederlanders (en andere EG-onderdanen) konden daarop geen aanspraak maken. Voor hen gold in Duitsland gewoon de eigen, Nederlandse termijn van 50 jaar.

Door aanvaarding van het non-discriminatiebeginsel in het Phil Collins-arrest zal dit echter veranderen. Op basis hiervan moet de 70-jaars termijn in Duitsland nu ook gelden voor werken van Nederlanders. Op zichzelf was dit natuurlijk al een aardige verrassing voor de erven Mondriaan: in Duitsland moet iedereen nu dus in ieder geval nog 20 jaar met zijn handen van Mondriaans werk afblijven. Echter, daar blijft het niet bij. De erven Mondriaan krijgen nog meer in de schoot geworpen. Immers, de eerder genoemde Richtlijn over de verlenging van de duur van het auteursrecht in de EG-lidstaten bevat een belangrijke overgangsbepaling. Elk werk dat op 1 juli 1995 ergens in de EG nog bescherming geniet, kan vervolgens aanspraak maken op de nieuwe 70 jaars-termijn in de gehele EG. En omdat het werk van Mondriaan, dank zij het Phil Collins-arrest, op 1 juli 1995 nog steeds in de lidstaat Duitsland is beschermd, zullen deze rechten zich vanaf die datum weer gaan uitstrekken over de gehele EG, inclusief Nederland.

Dit levert de absurde situatie op dat de rechten op het werk van Mondriaan in Nederland op 1 januari 1995 vervallen, om vervolgens op 1 juli 1995 te herleven. Wat er in de tussenliggende periode van een half jaar gaat gebeuren is nog niet duidelijk. In principe is Mondriaans werk in die tijd vogelvrij en mag iedereen Mondriaanposters, -briefkaarten, -mokken, -sleutelhangers, -onderbroeken en ander goed verhandelbaar materiaal op de markt brengen. Maar zorg ervoor dat je zo rond juni 1995 door de voorraad heen bent, want tegen die tijd zullen de erven en hun licentienemers zich weer roeren.

Een en ander geldt uiteraard niet alleen voor het werk van Mondriaan. De auteursrechten op alle werken die de laatste 19 jaar zijn vervallen zullen op 1 juli 1995 herleven. Cohen Jehoram noemt in zijn artikel nog voorbeelden als Maurice Ravel (gestorven 28 december 1937), Menno ter Braak en E. du Perron (beiden gestorven op 14 mei 1940).

Al met al ziet het er naar uit dat het knap ingewikkeld gaat worden. Met name het krankzinnige stadhouderloze tijdperk, waarin de auteursrechten tijdelijk zijn verdwenen, roept veel juridische vragen op. De gespecialiseerde advocaten zullen het er nog druk mee krijgen.