Bolkestein gehandicapt door Telegraaf en Wiegel

Waar stevent Frits Bolkestein op af? Op een paarse coalitie, bezweert zijn omgeving; op een breuk vreesden de kandidaat-coalitiepartners PvdA en D66 even.

De liberale leider voerde de spanning rondom de vorming van een paarse coalitie deze week sterk op. Met een beroep op zijn verkiezingsprogramma eiste hij voorrang voor werk boven inkomen en liet hij reparatie van de koopkracht van de minima vallen. Om zijn eisen kracht bij te zetten gaf hij scherp aan dat de VVD de coalitiebesprekingen kan verlaten om daarna over te stappen naar het CDA.

PvdA, D66 en de informateurs schrokken zich rot en zagen een moeizame, maar nog niet onmogelijke onderhandelingssituatie stranden: Kok waarschuwde eerst voor de gevolgen, maande daarna tot kalmte en zei ten slotte concessies in het onderhandelingsproces niet te schuwen; informateur De Vries (ook PvdA) doorbrak de vrijwillig gekozen etherstilte om Bolkestein publiekelijk op diens verantwoordelijkheid te wijzen. Ook de regeerbaarheid van het land was in het geding.

Gisteren nam Bolkestein enigszins gas terug met zijn uitspraak dat hij blijft streven naar de vorming van een paarse coalitie, maar zijn positie blijft onverminderd interessant.

Was het powerplay van de VVD-leider om in de eindfase van de onderhandelingen nog een aantal concessies af te dwingen of was hij eerder deze week eenvoudig op weg de paarse coalitie op te blazen? Weten doet niemand wat Bolkestein precies voorhad met zijn dreigementen. Waar hij zijn grenzen trekt mag dan misschien onduidelijk zijn, waar zijn beperkingen liggen is wel vast te stellen.

Voor Kok is de paarse coalitie een voertuig om - na een zware verkiezingsnederlaag - toch nog onvoorzien premier te worden; voor Van Mierlo is paars zo ongeveer een levensovertuiging, maar voor Bolkestein is paars vooral een risico. De VVD neemt van de drie onderhandelingspartijen in feite de meest kwestbare positie in. Het electoraat van de VVD keert zich als de liberalen regeren altijd gemakkelijk van de partij af, een situatie die nog wordt versterkt als de traditionele concurrent op de kiezersmarkt - het CDA - vanuit de oppositie opereert. Het risico dat het CDA de VVD dan leegzuigt is in potentie levensgroot aanwezig.

Zelf bouwde Bolkestein van meet af aan een veiligheidsklep in door aan te kondigen dat hij zijn partij na een formatie niet vanuit het kabinet, maar vanuit de Tweede Kamer zou leiden. Dus was het ook niet toevallig dat hij op 5 mei in zijn formatie-advies aan de Koningin om een kabinet vroeg dat vooral de opvattingen van de Kamer zou respecteren. Maar ook als hij eenmaal heeft plaatsgenomen in de Kamer en zich heeft gewapend met een dualistische houding is Bolkestein nog niet van zijn problemen bevrijd.

De liberale leider moet als onderhandelaar over een paarse coalitie leven met met twee zware handicaps. De ene heet De Telegraaf, de andere H. Wiegel en die twee kunnen elkaar soms ook nog lelijk versterken.

De eerste, de Telegraaf, is het meest manifest. De krant voert vanaf de eerste onderhandelingsdag een harde campagne tegen paars en richt de pijlen daarbij exclusief op de VVD. Fractieleden van de VVD en andere abonnees kunnen in 'de krant van wakker Nederland' regelmatig lezen dat “de VVD-fractie tot op het bot verdeeld is”, waar de feitelijke situatie is dat de fractie onderhandelaar Bolkestein in het algemeen kritisch, maar welwillend volgt.

In de VVD-fractie leidt de campagne van de Telegraaf tot grote nervositeit, want de liberalen weten maar al te goed dat de boodschap van de krant - dat de middengroepen de dupe zijn van regeren met de socialisten - gemakkelijk verkeerde sentimenten oproept bij een belangrijk deel van de achterban. Hoe kan Bolkestein dat weerstaan? Praktisch niet. Voor Bolkestein is de Telegraaf een onmogelijke tegenstander die hij niet kan verslaan, tenzij hij in het regeerakkoord van een paarse coalitie het complete sociaal- en financieel-economische gedachtengoed van de VVD krijgt opgenomen. Bolkestein verkeert daarmee in een gecompliceerde positie. Waar de PvdA in een coalitie met de VVD zijn externe risico - de vakbeweging - met afspraken en overleg via de binnenlijn tevreden kan stellen, heeft Bolkestein iedere dag te vrezen voor publikaties die anti-paars en vooral anti-VVD zijn.

De tweede handicap van Bolkestein, H. Wiegel, is minder zichtbaar, maar daarmee niet minder invloedrijk. De voormalige VVD-leider blijft anders dan De Telegraaf op de achtergrond, maar heeft zijn politieke ambities nog niet begraven. Bolkestein mag dan op 3 mei met zijn verkiezingsoverwinning van 9 zetels indruk hebben gemaakt; Wiegel blijft in de VVD de man die de VVD naar record-omvang leidde. Wiegel blijft ook de man die niet vergeten is dat Bolkestein zijn terugkeer naar Den Haag vorig jaar blokkeerde. Nu nog heeft Bolkestein de steun van zijn partij, maar als de achterban - daarbij dagelijks bediend door de Telegraaf - een toekomstig paars regeerakkoord beoordeelt als een 'uitverkoop' is het gezag van Bolkestein snel geslonken. Dan kan zijn intellectuele distantie hem ook opbreken, zoals zijn voorganger Voorhoeve eerder ervoer, en is de roep om de gewaardeerde populist Wiegel zo terug in de partij.

Kan Bolkestein overstappen naar het CDA, zoals hij deze week openlijk opperde? De vraag rijst dan: naar welk CDA? De christen-democraten zijn na de verpletterende verkiezingsnederlaag druk doende de balans op te maken wat er is misgegaan en nog maar voorzichtig bezig te kijken hoe het verder moet. Mag Brinkman blijven of moet hij gaan, is een daarbij nog niet beantwoorde maar voor het functioneren van de partij wel vitale vraag. Als dolende partij met een gehavende leider zijn de christen-democraten op dit moment in feite een riskante en onbetrouwbare partner voor iedere andere partij, zo wordt zelfs door sommigen in het CDA erkendf.

Bolkestein moet ook beter weten dat een overstap naar het CDA in de huidige omstandigheden onwaarschijnlijk is: hij was er zelf bij toen de VVD in 1989 na een breuk in de coalitie met het CDA tegen een verkiezingsnederlaag en een leiderschapsprobleem opliep. Hij heeft toen kunnen zien hoe de VVD bij de kabinetsformatie snel terzijde werd geschoven en als instabiele partij aan de zijlijn machteloos moest toekijken hoe het CDA de VVD voor de PvdA verwisselde.

Bolkestein kan de komende dagen aan de onderhandelingstafel kiezen tussen het dichten van de kloof met de PvdA, zijn grote tegenpool in de huidige formatiebesprekingen of paars laten mislukken en daarna plaats nemen in de oppositiebanken. De liberale leider staat daarmee voor een ongemakkelijk, zo niet duivels dilemma: een keuze voor paars kan hem op termijn zijn leiderschap kosten; een keuze voor de oppositie zal met onmiddellijke ingang zijn geloofwaardigheid aantasten.