Schrijven met de muis

Wat is de beste tekstverwerker? De software- giganten Microsoft en Wordperfect strijden in Nederland om de markt. Bepalend is welk systeem het beste draait onder Windows.

De producenten van de tekstverwerkingsprogramma's Word en WordPerfect voeren in Nederland een strijd om de markt. De nieuwste versies van Word en WordPerfect (beide met 6.0 aangeduid) zijn te koop voor zo'n 300 gulden, de prijs van een luxe vulpen. Beide programma's toveren na het opstarten zo'n vulpen op het beeldscherm.

De strijd blijft beperkt tot Nederland omdat Wordperfect hier een groot marktaandeel bezit. Toen de eerste automatiseringsgolf over Nederland spoelde, had Wordperfect toevallig juist een Nederlandstalige versie gereed, compleet met spellings-checker. In andere landen heeft Wordperfect (WP) nooit een monopoliepositie veroverd.

Concurrent Word komt uit de wereld van Apple en Mackintosh. Word is geen Ms-dos-programma. Ms-dos kenmerkt zich doordat het vanaf het toetsenbord wordt bestuurd met ingetypte commando's of via functietoetsen. De gebruiker moet die commando's in zijn hoofd hebben en weten welke functietoetsen wat doen. Voor wie af en toe van zijn PC gebruikt maakt, is dat een zware belasting.

Toen het programma Windows op de PC werd ingevoerd maakte de professionele tekstverwerker Word een succesvolle overstap naar de PC. Windows laat de PC werken met keuzemenu's, waaruit het eenvoudig kiezen is met een muis.

Het succes van Windows is onafwendbaar. Vrijwel alle nieuwe PC's gaan voorzien van Windows de deur uit. Wordperfect zat er mee. Snel werd het succesvolle Wordperfect 5.1 voor Dos omgewerkt tot een Windows programma. WP5 voor Windows bleek echter een gebrekkige overgang. Vorig najaar verschenen nieuwe versies. Allereerst WP6.0 voor Dos, een mooi programma dat de eigenaardigheden van oude WP-versies verenigt met muis- en menugestuurde eigenschappen van Windows, zonder de vertraging die Windows met zich mee brengt. Het even later verschenen WP6.0 voor Windows mag er ook wezen. Nederland kon met Wordperfect gerust over op Windows.

Maar daar stak Microsoft een stokje voor. De softwaregigant had net haar nieuwe versie van Word klaar en besloot de Europese succesmarkt van Wordperfect te ondermijnen met een prijsstunt. De lage aankoopprijs (gegarandeerd tot eind van deze maand, dus opschieten) maakt nu dat de tekstverwerker definitief is verburgerlijkt. Vorig jaar kostte een goed tekstverwerkingsprogramma nog tegen de 1000 gulden. De particulier zette thuis meestal een illegale kopie op zijn PC.

Overtreffen deze nieuwe programma's nu het gemak van een vulpen? Zijn ze nog steeds bedoeld voor kantoorpersoneel dat eerst twee dagen op cursus moet om de beginselen aan te leren? Moet het dikke boek onder handbereik liggen? Voor een vergelijking zijn versies WordPerfect en Word gekozen die 'onder Windows draaien', want daar wordt de prijzenslag uitgevochten.

Accentletters

Het starten van de tekstverwerkers duurt, bij het lichtste type PC dat geschikt is voor beide programma's, ongeveer twee minuten. Met het typen gaat in beide programma's ook niets mis. Aantekening verdient het aanpassen van het toetsenbord aan accentletters als é, à, ï, ë, ö. Bij Word gaat dit een stuk makkelijker dan bij WordPerfect. Is dat eenmaal gebeurd dan blijft de instelling voor altijd gehandhaafd en zijn slechts twee toetsaanslagen nodig om die letters te maken, analoog aan het typen van hoofdletters.

Beide tekstverwerkers zijn zo duidelijk op de accentloze Amerikaanse leest geschoeid dat het probleem niet goed wordt behandeld. Ook de dikke boeken zijn hier te klakkeloos uit het Amerikaans vertaald, want daarin worden die accenttekens behandeld alsof ze afkomstig zijn van een vreemde planeet. Vooral bij WordPerfect is het verstandig de installatie aan een slim neefje over te laten.

Een eigentijdse schrijver schept er weinig behagen in om alles in één keer op te schrijven. De eer van het werk zit hem in bevredigend schaaf-, schuur- en polijstwerk. Tot de werkzaamheden behoren inkorten, vervangen, verplaatsen om de tekst te verlevendigen, het betoog te verduidelijken of spanningsbogen te verstevigen. Tenslotte mag het programma achtergebleven typ- en liefst ook grammatica- en stijlfouten aanwijzen. Bij het printen verpopt de schrijver zich tot graficus en kan hij kiezen uit vele vormen en lettertypen.

Knoppenbalken

De nieuwste programma's bieden duizelingwekkende mogelijkheden. Ze beginnen allemaal op het beeldscherm. Daar staan menubalken, knoppenbalken en schuifbalken. Er kunnen er zoveel worden opgeroepen dat er voor tekst weinig plaats overblijft. Eerste vereiste is echter dat de schrijver snel door zijn tekst kan reizen zodat hij plaatsen bereikt waar hij aan het werk wil.

Vroeger, toen er nog geen muizen waren, knipperde op het computerbeeldscherm een cursor, een met pijltjestoetsen over het scherm verplaatsbaar balkje of streepje, dat aangaf waar de volgende getypte letter zou verschijnen. De cursor heeft inmiddels de Van Dale gehaald, maar de softwarefabrikanten hebben dat blokje gesplitst in een muisaanwijzer (mouse pointer) en een invoegpositie (insertion point). De muisaanwijzer reageert op de beweging van de muis, het apparaatje dat op een bal over het bureau rolt.

Een muis verplaatst de cursor snel over het beeldscherm, maar vergt wel extra armbewegingen. Psychologen van de Technische Universiteit Delft hebben bij onervaren gebruikers gemeten dat een tekstverwerker met muisbesturing fysiek inspannender is dan een ouderwetse tekstverwerker zonder muis, maar dat een muisgestuurd Windows-programma prettiger is, meer tot exploratie uitnodigt dan een muisloze Dos-tekstverwerker.

Fysieke inspanning en haar medische complicatie - de muiselleboog - is vermijdbaar door de invoegpositie zoveel mogelijk met de pijltjestoetsen te sturen. Niet zoals de meeste mensen dat doen door een pijltje net zo lang in te drukken tot de gewenste positie is bereikt, want de regel voor regel voorbijrollende tekst leidt tot vermoeide ogen, maar door combinaties van de pijltjestoetsen met Home, End, PgUp, PgDn, Ctrl, Alt en Shift toetsen te gebruiken. De Ctrl-toets ingedrukt houden en dan een pijltje omhoog drukken, verplaatst het invoegpunt alineagewijs. Dat is al een stuk rustiger. Zowel Wordperfect, Word, als hun inmiddels wat verouderde voorbeeld Amipro gebruiken dezelfde toetsaanslagen voor die verplaatsingen.

Pas bij het selecteren van woorden, zinnen en alinea's wordt de muis makkelijk. Verplaatsen of weggooien, maar ook cursiveren en veranderen van lettertypen van tekst begint met selecteren van tekst. Selecteren is de belangrijkste tekstverwerkingsfuncties, na typen, lezen en een passage opzoeken. Pas bij zoeken en selecteren komen de eerste nog futiele verschillen tussen Word en Wordperfect naar voren. De domste wijze van selecteren is de muisaanwijzer naar het begin van de gedachte selectie te bewegen, daar de linkermuisknop in te drukken en die pas loslaten als de muisaanwijzer naar het eind van de selectie is gesleept. Het is dan een kwestie van nauwkeurig mikken om tussen twee woorden of zinnen te eindigen. Wie tekst verwerkt wil meestal een woord, zin of alinea verplaatsen of weggooien, niet een aantal letters tussen twee met de muis aangewezen punten.

Met Wordperfect kunnen woorden, zinnen en alinea's met de muis worden geselecteerd. Bij Word is dit onderdeel minder goed voor elkaar, want de zin is niet met alleen de muis te selecteren. Wie na selecteren op de rechter muisknop drukt (na jaren overbodige aanwezigheid heeft die knop nu ook voor de tekstverwerker een functie), krijgt direct naast de muisaanwijzer een klein keuzemenuutje op het scherm dat ondermeer verplaatsen, weggooien en kopiëren als mogelijkheden aanbiedt.

Handigheid

Word heeft wel een paar handigheidjes die Wordperfect niet heeft. Wie even ergens anders in de tekst moet kijken, een paar beeldschermen hoger bijvoorbeeld om te kijken hoe ook weer de naam Xenakis werd gespeld, kan naar zijn vertrekpunt terug door Shift+F5 te toetsen. Bij Wordperfect kan dat ook, maar moet je eerst met extra toetshandelingen een 'boekenlegger' achterlaten.

Wie na typen, schuiven, weggooien en vervangen een tekst op orde heeft zal ook de type-, stijl- en grammaticafouten eruit willen halen. Beide programma's beschikken over spellingcontroleurs die aan de hand van meegeleverde en zelf aan te vullen woordenlijsten de tekst op tikfouten controleren. Wanneer een woord niet in de woordenlijst voorkomt zoekt het programma een alternatief en laat dat op het beeldscherm zien. Een druk op een knop is dan voldoende om het fout veronderstelde woord te vervangen.

Jammer genoeg zijn de spellingcontroleurs in de Windows-versies trager dan in de oude tekstverwerkers die onder Dos werken. De gebruiker moet wachten tot het programma de alternatieven heeft opgezocht. Maar de meeste woorden die het programma niet kent zijn niet zozeer fout - het programma heeft ze alleen niet in zijn woordenlijst staan. En als ze al fout zijn, is zo'n fout meestal in een oogopslag zichtbaar. Daarna is het wachten op het verdwijnen van het zandlopertje op het scherm dat aangeeft dat het programma nog nadenkt.