Van Mierlo wil over 'paars' niet eindeloos verder praten

DEN HAAG, 22 JUNI. De vorming van een paars kabinet verkeert in de gevarenzone. De onderhandelaars Kok, Bolkestein en Van Mierlo zijn zich dat terdege bewust: eindeloos verder praten zonder tastbaar resultaat is niet alleen potsierlijk, maar ook riskant. Het moment nadert dat er gekozen moet worden: komt er een paarse coalitie of niet.

Zes weken zijn de onderhandelingen over een coalitie van PvdA, VVD en D66 inmiddels aan de gang en al twee weken is er in feite een patstelling over de ombuigingen die in een volgende kabinetsperiode moeten worden gevonden. PvdA en VVD staan scherp tegenover elkaar en al rekenend graven de partijen zich steeds verder in. “Je kunt eindeloos varianten blijven bedenken, maar de grenzen zijn langzamerhand bereikt”, zo typeert een betrokkene de situatie. Gisteren concludeerden de fractieleiders dat er na het weekeinde een beslissing moet vallen. Maandag voerden Kok, Bolkestein en Van Mierlo in een Amsterdams restaurant een 'sfeerverbeterend' gesprek, maar tot wezelijke toenadering aan de onderhandelingstafel heeft die diner-afspraak vervolgens niet geleid. “Ik denk dat we niet veel tijd meer hebben”, zei Van Mierlo gisteravond na afloop van de besprekingen. Hij constateerde dat het moment, waarop een coalitie is te vormen, dreigt te verlopen. “Het moet nu snel afgelopen zijn”.

Van Mierlo mag dat graag willen, afdwingen kan hij het niet. D66 verkeert bij de onderhandelingen voornamelijk in een positie aan de zijlijn: de partij moet afwachten wat de andere twee doen. De coalitiebesprekingen zijn vooral een titanengevecht tussen PvdA en VVD, tussen Bolkestein en Kok. Voor beide partijen hebben de onderhandelingen over het sociaal-economische programma van het te vormen kabinet een sterk ideologisch karakter ook al doen beiden er tegelijk alles aan die indruk te vermijden. Maar, hoe sociaal kun je nog zijn als een bezuigingspakket tot steeds hardere ingrepen in de sociale zekerheid dwingt en hoe liberaal kun je blijven als er juist geen ingrepen in de sociale zekerheid worden getroffen? Tussen Kok en Bolkestein is in de loop van het onderhandelingsproces wederzijds respect gegroeid, maar het begrip gaat voorlopig niet zo ver dat ze elkaar ook wezenlijk toegeven. Terwijl Kok opereert langs de sociale lijnen die hij in de huidige coalitie met het CDA heeft afgedwongen, probeert Bolkestein steeds tot verdere aanscherpingen te komen. Voor de VVD geldt dat de partij harde en liefst hoge bezuinigingsafspraken moet maken om straks als regeringspartij niet door de concurrent op de kiezersmarkt - het CDA - rechts te worden gepasseerd.

Een paar dagen kan er deze week nog gerekend, geschoven en gegoocheld worden, maar daarna is het voor de partijen over en moet de politieke wil worden omgezet in daadwerkelijke keuzes. En zoals vaker wanneer politici het moeilijk hebben, nemen zij alvast posities in voor het geval dat het misgaat. Zo waarschuwde Kok de VVD gisteren voor onbezonnen daden, want 'wie breekt heeft een heleboel uit te leggen', zei hij. En Van Mierlo probeerde de dreiging van een mislukking te bezweren door de onmogelijkheid van andere coalities te benadrukken. 'Er is voor deze coalitie geen alternatief', zo gaf hij aan.

Op weg naar het eindspel hebben de partijen nog een kleine adempauze. Kok pendelt vanaf vandaag heen en weer tussen het Binnenhof en de Europese top op het Griekse Korfu. Hij is daar vrijdag degene die de kandidatuur van premier Lubbers voor het voorzitterschap van de Europese commissie moet verdedigen en een nieuw Nederlands Euro-debacle moet zien te voorkomen. Wezenlijke vooruitgang zal er daardoor de komende dagen in Den Haag niet worden bereikt.

De oplopende spanning aan de formatietafel dringt nauwelijks nog tot de buitenwereld door. Als formeren oorlog is, is deze kabinetsformatie een keurige oorlog: er wordt niet gesmeten met deuren, er zijn geen knetterende ruzies en de redelijkheid van de partijen lijkt geen grenzen te kennen. Op kousevoeten loopt men om elkaar heen om elkaar vooral niet te bruuskeren. Paars mag niet mislukken, is nog steeds de gezamenlijke lijn, maar niemand wil echt pijn lijden om het ook tot een coalitie te brengen.

Tegelijk weten de partijen zich elkaars gevangenen. Voor Kok is er geen andere coalitie denkbaar, waarin hij premier kan worden; voor Van Mierlo is er geen andere coalitie met een progressief karakter maakbaar en voor Bolkestein is het ernstig gehavende CDA op dit moment geen serieus alternatief.

Die situatie dwingt de partijen omzichtig te opereren, maar zorgt er ook voor dat de samenleving geen enkele moment het gevoel krijgt dat paars een doorbraak in de politieke verhoudingen kan betekenen. Waar het Oranje-gevoel dezer dagen al bijna hysterische vormen aanneemt, ontbreekt iedere opwinding over paars. Als de coalitiepartijen kiezen voor doormodderen, komt die paarse opwinding er ook helemaal niet.