Justitia met zwaard

B.J. Asscher stelt dat Justitia geen zwaard nodig heeft (NRC Handelsblad van 13 juni). Cultuurhistorisch is daar wel wat tegen in te brengen.

Bij de Egyptenaren werd het hart - de zetel van de ziel - na het overlijden gewogen tegen de veder van Ma'at, de godin van de gerechtigheid. Op vele, zelfs 4000 jaar oude, papyri staat in kleuren afgebeeld hoe de god Anubis de grote gelijkarmige weegschaal controleert, terwijl de schrijver Thot de gegevens in het levensboek opschrijft (Petrus had dus al een voorganger). Dit tafereel is onder andere te zien op houten sarcofagen uit het begin van onze jaartelling, bijvoorbeeld in het Allard Pierson museum te Amsterdam. Uit Griekenland zijn analoge afbeeldingen bekend, zoals die waarbij de ziel van Hector door de god Hermes gewogen wordt tegen de gerechtigheid (Rijksmuseum van Oudheden te Leiden). In Rome was dit idee onbekend; de weegschaal van Juno Moneta had slechts betrekking op geld.

In West-Europa vinden wij na 1000 A.D. afbeeldingen van de aartsengel Michael met een zwaard in de rechter vuist en een weegschaal in de linker (een strijdlustige Michael met vlammend zwaard werd reeds eerder afgebeeld op de banieren van christenen, die tegen heidenen ten strijde trokken). Vaak proberen kleine duiveltjes de weging te beïnvloeden. Vele van deze afbeeldingen zijn te vinden op altaarretabels, fresco's en gebrandschilderde ramen, in oude evangelieboeken en vooral als stenen of houten figuren in de hoofdportalen van oude kerken. Het beoordelen van de gerechtigheid was duidelijk in handen van de kerk.

Als werelds tegenwicht werd Justitia daar tegenovergesteld: een serene vrouw, met - als regel - een op de punt rustend zwaard in de rechterhand en een weegschaal in de linker. De afbeelding op het graf van Clemens II te Bamberg uit 1247 is de oudst bekende. Merkwaardig is dat Alt Ruppin in het stadswapen een zwevende Pruissische adelaar toont met het zwaard in de rechter en de weegschaal in de linker klauw.

Tegenwoordig laat men Vrouwe Justitia vaak weg en beeldt als symbool van de gerechtigheid een verticaal zwaard af met symmetrisch daaroverheen een weegschaal (onder andere op het tiengulden bankbiljet van 1953).