Informatie geurt naar een veemarkt

DEN HAAG, 18 JUNI. Is een regeerakkoord nu op te vatten als in woorden gestold wantrouwen of als de bezegeling van het vertrouwen dat coalitiepartijen in elkaar stellen? Gistermiddag aan het eind van de “Betuwe-week” spraken de paarse coalitiepartners af om maar gewoon vast te leggen dat ze het later nog wel eens over die vermaledijde goederenlijn naar Duitsland zullen hebben.

Er komt natuurlijk een onderzoek. Uit de woorden van PvdA-leider Kok kon worden opgemaakt dat hij de spoorlijn gebruikt heeft om onderwerpen op het terrein van de sociale zekerheid veilig te stellen. Vorige week hield de sociaal-democratische voorman een donderpreek tegen een televisie-verslaggeefster die de Betuwe-lijn durfde te betitelen als “een cadeautje aan de Rotterdamse haven”. Of mevrouw gek geworden was. Die spoorlijn was van wezenlijk belang voor de werkgelegenheid in de wereldhaven Rotterdam, en daarmee voor Nederland als geheel. Afgelopen donderdag zei Kok echter: “Met alle respect voor treinen, sporen en wissels, vind ik het sociale gehalte van het kabinetsbeleid uiteindelijk als het om dit soort bijna emotionele kwesties gaat, nog een slag belangrijker dan hoe we met de infrastructuur omgaan.”

Als de partijen elkaar ook op andere onderwerpen wat meer vertrouwden kon de zogenoemde “informatie” een stuk sneller zijn beslag krijgen. Nu moeten verschillende thema's echter, zoals VVD-leider Bolkestein het noemde, “stevig vastgespijkerd” worden. Dat draagt weer het risico in zich van een regeerakkoord waarin alles vastligt en er dus weinig komt van het dualisme tussen Kamer en kabinet waar met name Bolkestein en D66-voorman Van Mierlo zulke vurige voorstanders van zeggen te zijn. De democratische voorman heeft inmiddels een stereotype antwoord gereed op alle kritiek op de traagheid en de beslotenheid waarmee de formatie gepaard gaat: dit is een experiment en heel erg bijzonder, dus kan het niet anders.

Natuurlijk was de afgelopen week weer niet “cruciaal”, zoals te voren was aangekondigd. Wel steeg eindelijk de geur van de veemarkt - die Bolkestein aan het begin van de formatie wilde vermijden - op uit het gebouw van de Eerste Kamer waar de onderhandelingen plaatshebben. Loven en bieden over de miljarden die de komende vier jaar door het nieuwe kabinet worden rondgepompt. Daarbij zat Kok aanvankelijk op een bedrag van 14 miljard gulden aan “ombuigingen” terwijl Van Mierlo en vooral Bolkestein vonden dat het bedrag “in ieder geval met een twee moest beginnen”.

Het gaat om het verlichten van lasten ter stimulering van de werkgelegenheid, om nieuw beleid met name op de terreinen van veiligheid en zorg (“meer blauw op straat, meer handen aan het bed”), bezuinigingen op de rijksbegroting en op de sociale zekerheid. De verzuring dreigde toe te slaan aan de onderhandelinstafel, zo meldden kringen rond de informateurs, en dus maanden de informateurs donderdag tot spoed. Kok draaide bij en eindigde met een bedrag dat lijkt uit te komen in de buurt van 20 miljard gulden aan ombuigingen. Nimmer kondigde een beginnend kabinet zulke omvangrijke ingrepen aan: dat lijkt in ieder geval de eerste historische daad van het eerste kabinet zonder CDA.

Het Centraal Planbureau dat eerder de meeste verkiezingsprogramma's “doorrekende”, speelt ook tijdens deze onderhandelingen een gewichtige rol. Dit instituut moet de afgelopen week overuren hebben gedraaid bij het doorberekenen van de effecten op koopkracht en werkgelegenheid van alle plannen die van de tafel van de informateurs komen. Volgens een ingewijde gaat de gekte met de CPB-berekeningen zo ver dat CPB-directeur G. Zalm een aantal voorstellen niet wilde doorrekenen omdat ze 'irreële annames' bevatten. Dat gebeurde bijvoorbeeld met een voorstel om ondernemers extra subsidie te geven voor aannemen werknemers op minimumniveau.

Het Planbureau becijferde in eerste instantie dat de voorgestelde maatregelen nauwelijks 40.000 extra banen zouden opleveren. Het woensdag bijgestelde pakket maatregelen komt, zoals woordvoerder Van der Voet van de informateurs gisteravond zei, meer in de buurt van de nagestreefde 100.000 banen extra. Het merkwaardige is dat deze alleen op papier een rol spelen analoog aan de dode zielen in de gelijknamige roman van Gogol. Zij leveren in ieder geval voldoende stof voor de onderhandelaars om daar dit hele weekeinde over na te denken met hun “vertrouwelingen”, zoals Van Mierlo zijn fractiespecialisten aanduidde.

Typerend voor deze formatie is de ondergeschikte rol die de zogeheten “immateriële zaken”, de troeteldieren van het CDA, spelen. Deze week werd bijvoorbeeld de euthanasie even in de marge afgedaan: de regeling zelf die onder het huidige kabinet tot stand kwam, wordt niet veranderd. De kans bestaat dat eind volgende week een concept-regeerakkoord naar de fracties wordt gestuurd. Het kan ook een week later gebeuren.