Het Mexicaanse 'systeem' kraakt in al zijn voegen

Voor het eerst sinds 65 jaar is het onzeker of de huidige Mexicaanse regeringspartij PRI de volgende president zal leveren. In de nadagen van zijn presidentschap krijgt Carlos Salinas de ene ramp na de andere te verwerken.

MEXICO-STAD, 18 JUNI. De conservatieve presidentskandidaat kreeg een warm onthaal van de studenten. Op de campus van de Nationale Autonome Universiteit in Mexico-Stad maakte een deel van de tienduizend studenten Diego Fernández de Cevallos woensdag uit voor leugenaar. Ze hielden spandoeken omhoog waarop het symbool van zijn Partij van Nationale Actie (PAN) overgaat in dat van nazi-Duitsland, en gigantische opgeblazen condooms. En ten slotte waren er twee dozijn welgemikte eieren. De campagnes voor de presidentsverkiezingen van 21 augustus, waarbij de PAN de regerende PRI mogelijk zal onttronen, naderen het kookpunt.

In het laatste half jaar van de zesjarige ambtstermijn van president Carlos Salinas de Gortari is de onrust fors gestegen. Nu kent elk sexegenio een spannende eindfase, maar de laatste fase van Salinas' ambtstermijn lijkt de meest ingrijpende veranderingen in te luiden sinds de revolutie van 1910-'17.

De opstand van indianen in het zuiden van Mexico begin dit jaar, de moord op presidentskandidaat Luís Donaldo Colosio van de PRI in maart, de ontvoeringen van een machtige bankier en een andere zakenman, het oplevende drugsgeweld, heftig reagerende beurzen, en een toenemende kapitaalvlucht terwijl Mexico nota bene zojuist is toegetreden tot het Noordamerikaanse vrijhandelsverdrag NAFTA en de groep van grote industrielanden, de OESO - de ellende lijkt met bakken tegelijk te worden uitgestort over het 'moderne Mexico' van Salinas. Het huidige 'systeem' van partij en staat, waarin de nu 65 jaar regerende Institutionele Revolutionaire Partij (PRI) alles wat in Mexico gebeurt regisseert, kraakt in zijn voegen.

Het tumult dwingt Mexico meer haast te maken met democratisering en een opening van het politieke systeem dan president Salinas van plan was. Eerst de economie in orde, dan de politiek, was Salinas' devies. Hij en zijn voorganger Miguel de la Madrid deden de economie. Aan zijn opvolger Colosio zou het zijn om de politieke opening te verwezenlijken. Mede dank zij diens vroegtijdige dood komt die politieke opening er wellicht alsnog in het laatste jaar van Salinas' termijn.

Een teken daarvan was het allereerste televisiedebat tussen de belangrijkste presidentskandidaten begin vorige maand. Miljoenen verbaasde Mexicanen zaten aan hun toestel gekluisterd toen Colosio's opvolger-tegen-wil-en-dank Ernesto Zedillo, de linkse oppositiekandidaat Cuauhtémoc Cárdenas van de Revolutionaire Democratische Partij (PRD) en Diego Fernández van de conservatieve PAN rechtstreeks tegen elkaar in het strijdperk traden.

Vooral de bebaarde Fernández (53) bleek als voormalig strafpleiter de kunst van het debatteren machtig. Zedillo hield hij tot groot vermaak van de Mexicanen voor dat de PRI-kandidaat weliswaar een braaf mannetje is, maar niet de statuur heeft van een president. Cárdenas pakte hij zo mogelijk nog harder aan. Zedillo verweet hem in feite een PRI-ista in een ander jasje te zijn, en dus geen alternatief voor het allesoverheersende systeem.

Het optreden van Fernández zette direct zoden aan de dijk. De PAN-kandidaat werd algemeen tot 'winnaar' van het debat uitgeroepen en schoot in de - overigens niet al te betrouwbare - opiniepeilingen niet alleen Cárdenas maar zelfs Zedillo voorbij. Deze week echter publiceerde het dagblad Reforma een nieuwe peiling, waaruit zou blijken dat Zedillo toch weer aan kop gaat en Fernández nu op een tweede plaats is beland.

De opkomst van de PAN is ondanks de kennelijke terugval in de publieke voorkeur opmerkelijk. De partij komt in feite voort uit de Cristero-beweging van de jaren dertig, toen rooms-katholiek Mexico werd vervolgd door de zonen en dochters van de revolutie. De partij is behoudend, maar, aldus Fernández afgelopen woensdag in zijn toespraak voor de studenten, niet confessioneel.

Tegenstanders menen dat de PAN de politieke arm is van de katholieke kerk. De economische politiek van de PAN en die van president Salinas lijken onderling uitwisselbaar. Critici van de PAN zeggen dan ook dat een presidentschap van Fernández zou neerkomen op de voortzetting van het tijdperk-Salinas. Sterker nog: dat Salinas via Fernández tot aan het eind van de eeuw wil blijven doorregeren.

Sinds het debat lijken vooral de verhoudingen tussen de twee oppositiepartijen verzuurd. PRD-aanhangers schilderen de PAN en Fernández af als uiterst behoudend en vrouwonvriendelijk. In een recent vraaggesprek maakte Fernández opmerkingen over 'de vrouwtjes' die maar beter achter het fornuis konden blijven. Van abortus of seks voor het huwelijk moet de PAN niets hebben - vandaar de reusachtige condooms op de universiteit.

De zakenwereld slaat de politieke strijd met achterdocht gade. Er is niet veel over van de droom dat de neo-liberale economische politiek van Salinas geruisloos zou worden voortgezet. Ondanks NAFTA en Salinas' hervormingen is de Mexicaanse economie onder zijn bewind minder gegroeid dan verwacht. PRI-kandidaat Zedillo - één van de architecten van de neo-liberale politiek - moet nu bovendien concessies doen aan de roep om meer sociaal beleid, wat minder armslag betekent voor het bedrijfsleven.

In het hele land stijgt ook de weerzin tegen corruptie, deels verbonden met de internationale drugshandel. Afgelopen weekeinde ontplofte een autobom voor een hotel in Guadalajara waar de familie van een drugsbaron een feestje hield. Eerder werd een hoge politiefunctionaris in Mexico-Stad neergemaaid door een huurmoordenaar op een motorfiets. De 'Colombianisering' van Mexico is een feit.

De onzekerheid wordt verder gevoed door de stagnatie in de vredesonderhandelingen in Chiapas, waar de rebellen dit weekeinde een ontwerp-akkoord met de regering van de hand wezen. Regeringsonderhandelaar Camacho heeft inmiddels zijn aktentas aan de wilgen gehangen. Hoewel beide partijen zeggen zich te zullen houden aan de wapenstilstand die al sinds medio januari van kracht is, lijkt het zeker dat de rebellie in Chiapas niet vóór 21 augustus ten einde komt.

Integendeel. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat zich ook in de staat Guerrero (op twee uur rijden ten zuiden van Mexico-Stad) een guerrilla ontwikkelt, mogelijk in samenwerking met de lokale drugsmisdaad. Onlangs werd een zending van 20.000 kalasjnikovs ontdekt die bestemd waren voor Guerrero. Leger en politie hebben grote delen van Guerrero afgegrendeld, en er komt maar weinig informatie uit dit deel van Mexico.

Weinig informatie is er ook over het onderzoek naar de moord op presidentskandidaat Colosio. De meeste Mexicanen geloven nog steeds dat het bij de aanslag ging om een afrekening binnen de PRI. De speciale aanklager in de zaak-Colosio, Miguel Montes, liet een paar maanden geleden weten dat ook hij aan een complot dacht. Videobeelden van de aanslag zouden dat duidelijk moeten maken. Maar hard juridisch bewijs was dat niet, en justitie heeft de meeste verdachten weer moeten vrijlaten.

Nu zegt Montes te vermoeden dat de feitelijke moordenaar, Mario Aburto, toch op eigen initiatief handelde. Weinigen hechten echter geloof aan deze versie. Ook de weduwe van Colosio niet. Zij heeft een advocaat in de arm genomen om het onderzoek van nabij te volgen. Een door president Salinas geïnstalleerde commissie van wijze burgers die het onderzoek moest begeleiden, heeft zichzelf inmiddels ontbonden wegens gebrek aan medewerking van de autoriteiten.

De enige zekerheid die Mexico heeft aan de vooravond van de verkiezingen, is dat alles onzeker is en dat voor het eerst in 65 jaar niet bij voorbaat vaststaat wie de volgende president van het land zal zijn. De verkiezingen zelf, zo belooft de regering, zullen een toonbeeld van democratie en openheid worden. Er lijkt ook weinig ruimte voor gesjoemel ditmaal. Een aantal niet-gouvernementele organisaties zal toezien op het goede verloop. En Wellicht nog belangrijker: de Verenigde Staten is er veel aan gelegen dat Mexico op eerlijke wijze aan zijn volgende president komt. Want een verdere toename van de huidige onrust zal tot ver over de grens worden gevoeld.