Einstein

Abraham Pais: Einstein lived here

282 blz., Oxford University Press 1994,ƒ 53,05

Toegegeven, het weer had beter gekund, maar nog altijd ben ik niemand tegengekomen in het kleurrijke, à la Andy Warhol vormgegeven Einstein lived here t-shirt. In de betere boekhandel ligt het bevallig gedrapeerd rond ongekend hoge stapels van het gelijknamige boek. Maar nu de campagne voor boek en kledingstuk een paar maanden loopt en beide hun weg naar het publiek maar moeizaam lijken te vinden, begint zich de conclusie op te dringen dat de gehoopte hype wel eens uit zou kunnen blijven. Niet zonder reden. Is het t-shirt prachtig, als boek stelt Einstein lived here teleur.

Abraham Pais, theoretisch kernfysicus en Nederlander van geboorte, schreef na zijn emeritaat aan de Rockefeller University in New York drie monumentale werken op het gebied van de geschiedenis van de moderne natuurkunde. Als eerste verscheen in 1982 Subtle is the Lord..., een 'definitieve' wetenschappelijke biografie van Albert Einstein. Inward bound uit 1986, opnieuw een vrij technisch boek, gaf een gedegen overzicht van de ontwikkelingen binnen de fysica van de elementaire deeltjes en de wisselwerkingen die daar een rol spelen. De trilogie werd drie jaar geleden besloten met een warmgetinte, voor de leek verrassend toegankelijke biografie van Niels Bohr: Niels Bohr's times, in physics, philosophy and polity.

Dat laatste boek had om zijn lucide stijl beslist een t-shirt verdiend. Maar in plaats daarvan moest de liefhebber, toen het schamele Nederlandse quotum in mum van tijd uitverkocht bleek, wekenlang wachten voor het opnieuw leverbaar was. Dat niet weer, moet de reactie van de boekhandel zijn geweest, getuige de grote hoeveelheden Einstein lived here die ditmaal zijn ingekocht. Opnieuw mis.

Pais beoogt met zijn jongste boek de mens Einstein aan een breed publiek te presenteren. Als zodanig is het geen vervolg op Subtle is the Lord..., eerder een aanvulling. Zelfs in twee hoofdstukken over Newton en Over Einsteins moeizame weg naar de Nobelprijs uit de Einstein-biografie overgenomen en ook op andere plaatsen in Einstein lived here zijn er sporen van terug te vinden.

Sinds het verschijnen van Subtle is the Lord... is het nodige aan nieuwe gegevens over Einstein boven water gekomen. Het overlijden van Otto Nathan en Helen Dukas, de beheerders van Einsteins nalatenschap die in hun ijver om de goede naam van Einstein te bewaken een 'plaag' vormden voor de objectieve biograaf, heeft hiervoor de weg vrijgemaakt. Veel onthullingen liggen dan ook in de privésfeer: een onwettige dochter Lieserl die op spoorloze wijze uit Einsteins leven verdween, de ruzies met Mileva die hij met zijn nicht en toekomstige tweede echtgenote Elsa bedroog, de moeizame verhouding met zijn beide zoons Hans Albert en Eduard waarvan de tweede aan schizofrenie leed en in een inrichting eindigde. Het betreffende brievenmateriaal is allemaal gepubliceerd in The collected papers of Albert Einstein, een megaproject van de Boston University dat inmiddels tot 1914 is gevorderd.

Al deze ontwikkelingen lijken Pais niet echt te interesseren. Zijn eerste essay is een mini-hagiografie die door de beperkte omvang niet anders dan vlak kan zijn en weinig toevoegt aan hetgeen in recente boeken als The private lives of Albert Einstein van de Britten Highfield en Carter is gepubliceerd. Pais' 'in memoriam' voor Helen Dukas, jarenlang Einsteins toegewijde secretaresse, roemt terecht haar inspanningen voor het opzetten van een Einstein-archief, maar gaat voorbij aan de wetenschapshistorische tekortkomingen van die arbeid.

Het heeft er alle schijn van dat Pais zijn bureau heeft willen opruimen. Einstein lived here bestaat uit lostaande, merendeels eerder gepubliceerde stukken zonder veel verband. Gemengde ditjes en datjes met een komische inslag, contacten met de Indiërs Tagore en Ghandi, Einstein over religie en filosofie, bespiegelingen over de verhouding met Bohr, Einstein over zionisme, pacifisme en atoombewapening: het bevat weinig nieuws en het hangt als los zand aan elkaar.

De helft van de bundel wordt in beslag genomen door een uitputtend overzicht van de manier waarop Einstein door de pers is gevolgd. Op zich een aardige gedachte: de publieke figuur Einstein is door en door een creatie van de media. Toen de beroemde zonsverduisteringsexpeditie van Eddington in 1919 met de boodschap terugkeerde dat de waargenomen buiging van sterlicht in overeenstemming was met de Algemene Relativiteitstheorie, werd Einstein door de massa's - moegestreden van het oorlogvoeren en met een hang naar het zuivere en onbegrijpelijke - omarmd. Daarna heeft de pers hem niet meer losgelaten.

Maar ook aan dit persoverzicht ontbreekt een idee, een vormgevende gedachte. Het is een stortvloed van citaten geworden. Om toch nog wat verdieping aan te brengen heeft Pais ook niet uit de pers afkomstige citaten opgenomen, en samen met zijn eigen commentaar is het resultaat een onhandige, 'vervormde' pseudo-biografie waar niemand wat aan heeft. Na drie prachtboeken stelt Einstein lived here zwaar teleur. Gelukkig is daarmee het laatste woord niet gezegd. Nu Abraham Pais met Einstein klaar is, is er ruimte gekomen voor een nieuw project: een autobiografie. Een eerste - ontroerend - hoofdstuk over zijn Amsterdamse onderduikjaren heeft inmiddels in The Hudson review het licht gezien. Naar dat afsluitende boek zie ik met spanning uit.