Russische expansie

TERRITORIALE uitbreiding is al eeuwenlang een dominerende eigenschap in de Russische geschiedenis. Rusland, zo schreef de Russische historicus Vasili Kljoetsjevski onlangs, is een land dat koloniën verwerft.

Moskou maakt de afgelopen weken en maanden steeds minder geheim van het streven om zijn invloed in alle andere republieken van de voormalige Sovjet-Unie te herstellen en is steeds minder selectief en genuanceerd in de middelen die het daarbij aanwendt. Georgië en Armenië hebben zich onder zware druk van Moskou overgegeven: Rusland krijgt in deze landen uitgebreide militaire faciliteiten. Azerbajdzjan weert zich nog, zij het met steeds minder mogelijkheden om het verzet lang vol te houden. De Moldaviërs, die eisen dat het Russische leger dat in Transnistrië een 'republiek' van orthodoxe communisten op de been houdt, uiterlijk op 31 december 1995 vertrekt, kregen deze maand te horen dat die aftocht nog zeker vier jaar op zich zal laten wachten en dan nog afhankelijk is van de vraag of die communistische 'republiek' een 'status aparte' binnen Moldavië wordt toegekend.

LETLAND HEEFT moeten instemmen met het voortbestaan van een Russische radarbasis en heeft het mes op de keel gezet gekregen waar het de kwestie van de grote Russische minderheid betreft. Moskou heeft de akkoorden met Litouwen nog steeds niet geratificeerd; het eist dat Litouwen alle militaire transporten van en naar de enclave Kaliningrad - de meest gemilitariseerde regio van heel Europa - zonder enige vorm van controle doorlaat. De Litouwse ambassadeur in Washington zei woensdag dat zijn land “zich bedreigd voelt”. De Russische eisen jegens Litouwen komen naar zijn oordeel neer op “een de facto militair bondgenootschap” en de opname van Litouwen in een “speciale defensiezone rond Rusland”, waarvoor in Moskou plannen zouden bestaan.

Uit de andere ex-Sovjet-republieken - de Oekraïne en de Centraalaziatische republieken - komen soortgelijke klachten, al is het verzet tegen het Russische opdringen in sommige gevallen wat minder groot. Wit-Rusland, dat in april een monetaire unie met Rusland aankondigde, is het enige land dat zich vrijwillig aan Rusland onderwerpt.

ALLE EX-SOVJET-republieken hebben met elkaar gemeen dat ze na drie jaar ernstig teleurgesteld zijn over de hulp die ze van het Westen hebben gekregen bij de stabilisatie van hun onafhankelijkheid. Het Westen heeft de nieuwe republieken - althans in de ogen van de hervormers - in de steek gelaten, in politiek opzicht door de Russen hun gang te laten gaan en in economisch opzicht door nauwelijks te helpen met hun hervormingen. De Kirgizische president Akajev - de enige democratische machthebber in Centraal-Azië - beklaagde zich deze week in bittere termen over de geringe omvang van de hulp die hij tijdens zijn recente rondreis door Europa had losgepeuterd: met een schamele 500 miljoen dollar moet hij de komende vier jaar zijn straatarme land hervormen.

Ook de Poolse president Walesa en de toekomstige Hongaarse premier Horn hebben zich de afgelopen dagen in boze termen uitgelaten over het gebrek aan aandacht en hulp die het Westen de vroegere socialistische landen geeft. Militair en politiek worden ze met weinig betekenende alibi-projecten als Partnership for Peace op afstand gehouden, en economisch zien ze zich ondanks de fraaie volzinnen van de Europese akkoorden onverminderd geconfronteerd met tariefmuren en protectionisme.

AL IN NOVEMBER vorig jaar zei de Russische minister van buitenlandse zaken, Kozyrev, in alle openheid dat de behandeling van de Russische minderheid buiten de Russische grenzen “de lakmoesproef” wordt voor de behandeling van die landen door Moskou. Daarmee kende Moskou zichzelf een instrument toe om de onafhankelijke buren naar believen onder druk te zetten, want of die Russische minderheden worden gediscrimineerd of niet wenst Moskou zelf te bepalen.

Ondanks dringende en soms wanhopige oproepen van presidenten als Sjevardnadze van Georgië, Aliyev van Azerbajdzjan, Nazarbajev van Kazachstan en Ulmanis van Letland, onderneemt het Westen niets om de kleinere ex-Sovjet-republieken tegen hun opdringerige grote buur te verdedigen. Volgens de regels van de CVSE is het ontoelaatbaar de terugtrekking van (Russische) strijdkrachten te koppelen aan andere onderwerpen, zoals de status van minderheden, militaire faciliteiten of economische tegemoetkomingen.

NOG GEEN ENKELE Westerse leider heeft protest aangetekend tegen de Russische strategie waarbij de terugtrekking van troepen uit buurlanden afhankelijk is gemaakt van de behandeling van de Russische minderheden. Rusland chanteert, en màg van het Westen chanteren. Het Westen werkt op die manier mee aan een herstel van de Sovjet-Unie - onder een andere naam. Dat is kortzichtig, gemakzuchtig en op langere termijn gevaarlijk.