Dreiging uit Noord-Korea èn Rusland; VS bezorgd over smokkel van splijtstoffen

WASHINGTON, 17 JUNI. De dreiging tot verdere verspreiding van kernwapens over gevaarlijke landen en groepen terroristen komt niet alleen van Noord-Korea maar ook van de voormalige Sovjet-republieken. Terwijl Noord-Korea met sancties wordt bedreigd wegens mogelijke plutoniumproduktie, maken Amerikaanse functionarissen zich zorgen over mogelijke illegale handel in plutonium en verrijkt uranium uit militaire en burgerlijke installaties in Rusland en andere voormalige Sovjet-republieken.

“De hoeveelheid gevaarlijke splijtstoffen die uit Rusland en de omliggende republieken door de mafia kunnen worden weggesmokkeld, is 50.000 maal zoveel als in Noord-Korea”, zegt Thomas Cochran, nucleair fysicus bij de milieu-organisatie Natural Resources Defense Council.

Een intern rapport van het Amerikaanse ministerie van energie concludeert dat “de Russische mafia in de toekomst tot de slotsom kan komen dat handel in radio-actief materiaal de risico's voor de gezondheid en politie-ingrijpen waard is. Om die reden moet elke discussie over de verbreiding van kernwapens tegenwoordig ook gaan over het risico van criminele verbreiding”.

Volgens een functionaris van het Pentagon is er nog geen sprake van bewezen diefstal van splijtstof voor kernwapens. Het rapport van het departement van energie bevestigt dit, maar maakt melding van losse diefstallen van kilo's onverrijkt uranium en laag verrijkt uranium-235 (voor kerncentrales) in Rusland door ontevreden werknemers, die zo hun slechte inkomen onder de aandacht willen brengen. “Veel diefstallen van splijtstof schijnen te zijn begaan door insiders die worden geconfronteerd met het verlies van hun professionele status in de post-Sovjet-wereld en de middelen en het motief hebben om tot stelen over te gaan”, aldus het rapport.

Volgens een rapport van het onderzoeksinstituut voor het Amerikaanse Congres, Congressional Research Services, vormen kleinere taktische kernkoppen het grootste veiligheidsrisico. Deze massamoordwapens kunnen met lanceersysteem en codes in handen komen van rebellen of terroristen en zouden wel eens te koop kunnen zijn in Rusland. Militair specialist Bill Arkin had in 1991 bijna voor 250.000 dollar een kernraketje van de bewakende luitenant namens Greenpeace gekocht in voormalig Oost-Duitsland. De onverwachte terugtrekking van de raket na de coup tegen Gorbatsjov in Moskou onderbrak de onderhandelingen. Dit incident wordt gemeld in het boek Critical Mass van William Burrows en Robert Windrem.

Noord-Korea is een belangrijke schakel in de verspreiding van kernwapens. Het is volgens Amerikaanse functionarissen van groot belang dat de wereld ziet dat Noord-Korea geen kernwapens kan maken zonder daar diplomatiek en economisch een hoge prijs voor te betalen. Een nucleair Noord-Korea zou een slecht voorbeeld zijn voor de andere 159 deelnemers aan het Verdrag tegen verspreiding van kernwapens. Bovendien wordt gevreesd dat Japan en Zuid-Korea zich gedwongen voelen zelf kernwapens te maken als Noord-Korea ze heeft. Er wordt van uit gegaan dat Japan, als het wil, binnen enkele maanden kernwapens kan hebben. Noord-Korea levert rakettechnologie aan Iran en Pakistan, landen die zelf mogelijk nucleaire machten worden.

In de Amerikaanse pers duiken vaak berichten op van uranium en plutonium die worden vermist in slecht bewaakte Russische depots. Viktor Michailov, hoofd van het Russische ministerie voor atoomenergie, gaf tegenover het in splijtstofhandel gespecialiseerde Amerikaanse nieuwsorgaan Nukem Market Report toe dat hem twee diefstallen van laag verrijkt en één diefstal van hoog verrijkt uranium bekend waren. Van hoog verrijkt uranium kunnen atoombommen worden gemaakt. Kant en klaar plutonium reduceert voor een Have Not de produktietijd van een bom van tien jaar tot tien maanden.

Het rapport van het Amerikaanse ministerie van energie stelt dat “de mogelijkheid voor de overtreding van exportcontrole wordt vergroot door grote voorraden splijtstoffen voor wapens, te weinig werk voor experts in kernwapens, slechte veiligheidsvoorzieningen voor installaties, behoefte aan harde valuta en de geringe belangstelling van sommige regeringen in controle op nucleaire produkten”.

Thomas Cochran zegt dat er 50 ton plutonium in wapens is verwerkt en 160 ton in het totaal beschikbaar is voor het Russische militaire apparaat. Er is 750 tot 1200 ton hoog verrijkt uranium. Dan is er nog zo'n 30 ton plutonium in kernreactoren voor energie-opwekking en voor de marine. De boekhouding voor die plutonium is slecht. Op zich is dat niet opmerkelijk, want ook Amerika is anderhalve ton plutonium kwijt, genoeg voor 300 kernwapens. Nadat Cochran deze administratiefout had ontdekt, heeft het departement van energie dit moeten toegeven. Het boekhoudprobleem komt voort uit slordigheid en is ook te wijten aan het achterblijven van plutonium in buizen en kokers bij verwerking of extractie. Ook in de Japanse boekhouding ontbreekt zeker zo'n honderd kilo plutonium.

De Amerikaanse regering heeft al geprobeerd greep te krijgen op de huishouding in radio-actieve stoffen in de voormalige Sovjet-republieken. In 1991 nam het Congres de Soviet Threat Reduction Act aan voor de ontmanteling van de kernwapens en de controle op de vrijgekomen radio-actieve stoffen. De Republikeinse senator Richard Lugar, een van de initiatiefnemers, wijst bezoekers van zijn kantoor met een aanwijsstokje op grote foto's van Russische raketinstallaties. Toch vorderen de bilaterale programma's traag.

De Amerikaanse regering betaalt mee aan het ontwerp van nieuwe opslagtanks en veilige transportvoorzieningen. Maar Amerika krijgt geen inzage in wat er wordt opgeslagen. Het nationalistische Rusland is niet in de stemming om mee te werken aan Amerikaanse controle. Amerika wil nu op beperkte schaal de eigen opslag- en produktieplaatsen voor hoog radio-actief materiaal openstellen voor inspectie. Rusland mag komen kijken naar de plutoniumopslag in Hanford in Washington. Amerika heeft inmiddels de produktie van plutonium stopgezet.

De Russen hebben beloofd dat ze na 2000 geen plutonium meer zullen produceren. Ze mogen verrijkt uranium verkopen aan Amerika zonder dat duidelijk is of deze splijtstof van militaire herkomst is of speciaal voor de verkoop is geproduceerd. Amerikaanse en Australische uraniumproducenten hebben tegen deze regeling geprotesteerd.

Niet alleen het Russische maar ook het Amerikaanse ministerie van defensie is een obstakel tegen uitwisseling. Zo weigert de marine haar plutoniumarsenalen voor kernonderzeeërs en raketten open te stellen. Dat biedt de Russische militaire collega's een welkome uitvlucht om tegen te werken. Volgens Cochran zou de uitwisseling zo open mogelijk moeten zijn. Kernwapens en vaten met plutonium zouden gewaarmerkt en verzegeld moeten worden.

Cochran maakt voor bezoekers van zijn kantoor vlakbij het Witte Huis met aceton en plastic een afdruk van de achterkant van zijn horloge. De merkletters op het metaal verschijnen precies zo op het doorzichtige strookje plastic dat hij met aceton op het oppervlak heeft gedrukt. “Zo kunnen er ook afdrukken worden verzameld van raketten en dekselranden van opslagplaatsen”, zegt hij. Maar president Bush en na hem president Clinton al hebben ontdekt dat het niet om een technisch probleem gaat.

De regering-Clinton ontwikkelt nu nieuwe “counterproliferation” voor haar defensie, namelijk taktische anti-raketraketten om Amerikaanse, Europese en eventueel Aziatische bondgenoten te beschermen. Tegen de acties door terroristen bieden dergelijke wapens geen verdediging.