De eerste Mondriaan

Een paar jaar geleden liep ik in een oud en deftig museum in Frankfurt. Plotseling stond ik in een kleine zaal met Nederlandse schilderijen uit de zeventiende eeuw. Rembrandt natuurlijk, Ferdinand Bol en meer overbekende namen, maar er hing ook een doek van een mij onbekende meester.

Hij heette Pieter E. Janssens en leefde van 1623 tot 1682. Wat had hij geschilderd? Een keurige kamer met tafels, stoelen, kleden, schilderijen, wat was het daar vol. Aan een tafel zat een vrouw te lezen en een andere vrouw veegde de zwart-witte tegelvloer om die nog schoner te maken dan hij zonder twijfel al was.

Ik moest maar weer eens doorlopen. Het was wel een aardig schilderij, maar erg veel bijzonders gebeurde er nu ook weer niet op. Toen zag ik iets dat me eerst was ontgaan en dat die kamer van Janssens heel geheimzinnig maakte. Door vier hoge vensters viel het licht buitengewoon helder naar binnen. En tussen die vensters hing een schilderij van Mondriaan.

Dat was onmogelijk. Je kent het werk van Mondriaan, waarop geen mens, dier of ding voorkomt? Hij leefde van 1872 tot 1944. En toch hing in die kamer uit de zeventiende eeuw al een van de doeken met rechte strepen en witte vlakken waarom hij pas in onze tijd zo beroemd is geworden.

Ik bekeek de voorstelling van dichtbij. Alleen die lijnen, dat zwart en dat wit. Zou een andere schilder zo'n driehonderd jaar geleden Mondriaan gewoon voor zijn geweest? Dan had die zonder dat het iemand ooit was opgevallen de abstracte kunst uitgevonden.

Wat een vondst. M'n wangen gloeiden van trots. Tot ik naar de vloer van de kamer keek en het schilderij met die lijnen en vlakken in een spiegel veranderde. Wat een ramp. De zwartwitte tegels had ik voor een Mondriaan gehouden. De vloer werd in die kleine spiegel weerkaatst.

Een prentbriefkaart van het schilderij hadden ze in het museum niet. Ze vonden het zeker niet belangrijk genoeg. Wat was het jammer dat ik er geen plaatje van had. Met een hand op de vloer had ik iedereen met die Mondriaan uit de zeventiende eeuw kunnen verbazen.

Ik vertelde het aan een vriendin en vergat het schilderij. Maar op een dag werd mij er toch een afbeelding van gestuurd. Een kennis van die vriendin had toen hij in Frankfurt was een schetsje van het doek gemaakt.

Die echte kamer van Janssens is natuurlijk veel mooier en toch geeft deze tekening er wel een nauwkeurige indruk van. Denk maar aan alle zeventiende-eeuwse binnenhuizen die je hebt gezien, dan komt het schilderij wel tot leven. Kijk, daar hangt het, tussen die twee vensters, het spiegelschilderij van Mondriaan.