Overbevolking meest klemmende probleem Rwanda

NAIROBI, 16 JUNI. De meeste Rwandezen hebben hun akkers verlaten en zijn op de vlucht. Sommigen echter keren juist terug na jaren van ballingschap, en zij eisen hun akkers weer op. Enkele honderden Rwandese Tutsi-vluchtelingen trokken de afgelopen weken vanuit Oeganda terug naar hun vaderland. Als gevolg van een opstand van de Hutu-meerderheid in 1959 weken zij met honderduizenden andere Tutsi's uit naar Oeganda. Het door Tutsi's gedomineerde Rwandese Patriotische Front (RPF) moedigt hen nu aan om zich zo snel mogelijk naar rebellengebied in Rwanda te begeven. Daar mogen zij de akkers innemen van gedode stamgenoten of gevluchte Hutu's.

De kern van het Rwandese conflict is niet tribale haat tussen Hutu's en Tutsi's. Het meest klemmende probleem van Rwanda, evenals van het buurland Burundi, is overbevolking. Het RPF begon in 1990 zijn strijd om het recht op terugkeer af te dwingen voor de honderduizenden Tutsi-vluchtelingen in Oeganda. De regering van de inmiddels bij een aanslag gedode president Juvenal Habyiramana weigerde de uitgeweken Tutsi's terug te nemen. Er is geen plaats meer in Rwanda, betoogde de Hutu-president.

In Burundi, waar tot vorig jaar de Tutsi-minderheid de macht monopoliseerde ten koste van de Hutu-meerderheid, vluchtten na een grootschalig bloedbad in 1972 tienduizenden Hutu's naar Tanzania. Zij mochten niet meer terugkomen van de Tutsi-regering en Tutsi's stalen hun akkers. Na democratische verkiezingen vorig jaar kwam voor het eerst een Hutu-president aan de macht, Melchior Ndadaye. Een van de eerste daden van deze radicale politicus was een poging om de afgenomen akkers terug te geven aan de gevluchte Hutu's. Een kliek Tutsi's voelde zich daardoor bedreigd waarop het exclusief uit Tutsi's bestaande leger een staatsgreep pleegde en Ndadaye vermoordde. Bij de hieropvolgende slachtpartijen in oktober verloren een geschatte honderdduizend mensen, zowel Hutu's als Tutsi's, het leven.

“Rond de eeuwwisseling zal alle ontginbare grond in Rwanda op zijn en de bevolkingsgroepen zullen elkaar te lijf gaan om de spaarzame grond te bemachtigen”, voorspelde een ontwikkelingsdeskundige in 1987. Rwanda telde vóór de recente genocide onder de Tutsi's tussen de acht en negen miljoen inwoners. Tweederde van hen werd geboren na de onafhankelijkheid in 1962. Het land kent een bevolkingstoename van ruim drie procent per jaar. Op iedere vierkante kilometer wonen driehonderd tot vierhonderd mensen; de rest van Afrika telt gemiddeld veertien bewoners per vierkante kilometer. Hoewel negentig procent van de Rwandese bevolking in de landbouw werkt, kan het kleine land zichzelf niet voeden.

Strijd om landbouwgrond in Rwanda en Burundi kan gemakkelijk tot nieuwe bloedbaden leiden. Alleen in een regionale context lijkt een oplossing van het probleem van overbevolking bij Hutu's en Tutsi's mogelijk. In 'het gebied van de grote meren', zoals de ontdekkingsreizigers Rwanda, Burundi, West-Tanzania, Oost-Zaïre en Zuidwest-Oeganda noemden, rest nog voldoende ruimte, alleen Rwanda en Burundi zitten vol. Het gebied is extreem vruchtbaar en krijgt voldoende regen.

Tanzania gaf het goede voorbeeld. In 1980 naturaliseerde het 36.000 Rwandese vluchtelingen en gaf hun land. Sindsdien kregen ook duizenden Burundiërs de Tanzaniaanse nationaliteit. Oeganda heeft zich eveneens bereid getoond vluchtelingen permanent te vestigen.

In Oost-Zaïre heeft de komst van Rwandezen tot netelige problemen geleid. Sinds begin deze eeuw vestigden zich twee miljoen Rwandezen in Zaïre om te ontkomen aan overbevolking en bloedbaden. Zij kregen niet het Zaïrese staatsburgerschap. Het betreft zowel Hutu's als Tutsi's. In Oost-Zaïre leven inmiddels meer Rwandezen dan leden van de plaatselijke stam, de Hunde. Dit leidde begin vorig jaar tot stammenstrijd waarbij een geschatte vijf- tot twintigduizend doden vielen en tweehonderdduizend mensen ontheemd raakten. De plaatselijke Zaïrese bevolking zal daarom niet snel nieuwe Rwandese kolonisten willen toelaten. Onderling hebben de Hutu's en Tutsi's in Zaïre geen problemen. Zij wensen zelfs geen Hutu of Tutsi te worden genoemd maar Banyarwanda, 'mensen van Rwanda'.