De discrete charme van het meer; Langs het Lac Leman

Voor de meeste mensen heeft het meer een bijzondere aantrekkingskracht.

De een houdt van de grandeur van het Lac Leman, de ander zoekt bespiegeling aan een stille Ierse plas, een derde kruist het liefst over de korte golfslag van het IJsselmeer.

En een enkeling gruwelt van al die spiegelende wateroppervlaktes, waaronder monsters huizen, en vissen en waterplanten. Een weekagenda vol plezier op en aan het water.

Op weg naar de sneeuw en alle daaraan verbonden genoegens zal de moderne Zwitserland-ganger doorgaans minder openstaan voor de charme en de grandeur van het Meer van Geneve. In zijn haast snelt hij voorbij aan de ware identiteit van het Lac Leman, zoals de officiele naam luidt, en komt hij niets meer te weten dan hij als kind al wist: dit is het domein van beroemdheden als Charlie Chaplin en hier wemelt het van de luxueuze hotels en somptueuze villa's. De anders zo raak typerende Oscar Wilde - 'Switserland, that dreadful place, so vulgar with its big ugly mountains, all black and white like an enormous photograph' - had kennelijk geen oog voor de bekoringen van deze azuurblauwe riviera. Gelukkig biedt het Meer voor de geduldige reiziger heel wat meer dan toeristische gemeenplaatsen. Water en oevers zijn niet louter het rijke decor voor mensen die hier voornamelijk verblijven omwille van het aantrekkelijke belastingklimaat. Zij die op het balkon van een van de vele historische Grand Hotels hebben gestaan en de stemming hebben geproefd van het jazz-festival van Montreux weten wel beter. Wie de onmetelijke vredigheid, de combinatie van prettige braafheid en fin-de-siecle-allure naar waarde weet te schatten, moet bij een volgend bezoek beslist eens afbuigen.

Tijdens de vijfenzeventig kilometer lange tocht langs het Lac Leman, komen de Zwitserse tradities en voorkeuren treffend in beeld: keurig aangeharkte oevers, ommuurde verzorgde tuinen en huizen waar geen dakpan verkeerd ligt. Overwoekerde sprookjesvillas, die zo typerend zijn voor het Italiaanse Como-meer, ziet men hier niet. Op een schaarse architectonische misser na is het rijke uitzicht over een van Westeuropa's grootste meren met de vele havenplaatsen nog hetzelfde als een eeuw geleden. Deze sfeer en rust verschaffen de met Zwitserlands beste wijngaarden begroeide oevers nog altijd een internationale aantrekkingskracht.

Miljardair en miljonair laten zich door de oevers omarmen, droppen hun kinderen op een van de vele riant gelegen boarding schools en voelen zich in meerdere opzichten in dit gebied beschermd. Nergens heeft rijkdom een vanzelfsprekender kader dan hier. De plaatselijke bevolking draait het hoofd niet meer om als Charlie Chaplins zoon Eugene of de zangeres Barbara Hendricks naar buiten komt voor een boodschap of een high tea aan de quai des Fleurs. Tieners die een beroemdheid om een handtekening vragen of types die uit zijn op moord en doodslag verwacht je hier evenmin als een Zwitsere werkloze.

Zwitsers worden nauwelijks geimponeerd door afkomst, titels of faam. Zo moest oeverbewoner Koning Fahd van Saoedie Arabie tot zijn ontsteltenis ervaren dat in Zwitserland afkomst en geld niet alle deuren openen: een drassig lapje gemeentegrond in het ten zuidwesten van Geneve gelegen Cologny, dat Fahd om veiligheidsredenen wilde inlijven, werd hem tot dusver door de autoriteiten niet gegund.

In deze heuvels hebben zich de nodige celebrities gevestigd: Charles Aznavour en Nana Mouskouri, Alain Prost, Peter Ustinov en Alain Delon. Voor gewone stervelingen geldt Cologny als utopisch woongebied: onder het miljoen leeft men hoogstens in een veredelde schuur of een onverwarmd tuinhuis. Prettig wordt het pas voor zo'n drie a vier miljoen franc, een bescheiden bedrag in vergelijking met de torenhoog geprijsde flatjes in de stad. Met hun honderd vierkante meter gaan de nietige vue sur lac-appartementjes voor een half miljoen franc van de hand. Het percentage inwoners dat in Geneve niet koopt maar huurt, ligt dan ook op negentig procent, zo'n twintig procent boven het landelijk gemiddelde.

Een indruk van de bewoners van de stad verschaft een wandeling door de rue du Rhone. Een groot deel van de geetaleerde goederen blijkt afgestemd op de noden van zelfs de verwendste oliemagnaat: edelstenen als pruimen zo groot, loafers met achtien-karaats gouden gespen en olifantslederen golftassen met een prijs van een jaar modaal-inkomen. Kosmopolitische invloeden - Geneve ligt drie-en-half uur treinen van Milaan en Parijs - geven aan deze op het eerste gezicht weinig toegankelijke stad een bescheiden zuidelijk tintje.

Alleen dooft er het licht even vroeg als in het gemiddelde bergdorp. Slapelozen rest een enkele dure ambiance met gefortuneerde clientele. Op bescheiden schaal wordt er wat Zwitserse ondeugendheid geboden: geen platte shows maar discreet strippende Heidi's. Sommige clubs offreren net ietsje meer dan een textielarm showtje, maar het merendeel van lichtzedig Geneve is allesbehalve licht in de heupen. Op straat herkent men de betaalde liefde aan de meegevoerde minuscule keffertjes.

Zoals te verwachten was liep de obligate tocht op een zwoegende historische raderboot uit op een toeristisch cliche van de eerste orde: jodelende Zwitsers in vette Lederhosen, meeblazen op een meterslange alpenhoorn en veel breedlachende pasgetrouwde Japanse stelletjes. Het zij zo en misschien moet het ook zo. Zonder een hoog ansichtkaartengehalte zou ook Venetie tot een van God verlaten oord vervallen.

Terug naar de weg langs het meer kan men zich gelukkig prijzen dat de oevers maar zelden worden ontsierd door sta-caravans, campers, hamburgertenten en hordes vakantiegangers in trainingspakken op terreinfietsen. Gezien de grootte van het gemiddelde zeiljacht in de verschillende havens mikt men liever op een ander soort bezoeker.

Wie wil kan zich op de route verliezen in stijlvolle horeca, maar de culinair verwende oeverbewoners verkiezen het nabijgelegen achterland. Daar wemelt het van de auberges en op zondagmiddag wordt er door vermogende families uit Lausanne en in het bijzonder uit de chique buitenwijk Ouchy gestreden om een tafeltje. Met zijn voorname aan het water gelegen huizen valt Ouchy op de dag des Here ten prooi aan dagjesmensen en verveelde kostschoolgangers. Met deze groep mengen zich de zorgvuldig uitgedoste hotelschoolleerlingen met hun welvaartsgezichten en onvoorstelbaar prijzig vervoer. Een Kadett, Skoda of oude japanner bezoedelt maar zelden de veelal dakloze reeks auto's die geparkeerd staat aan de boulevard waaraan ooit Lord Byron zich terugtrok in Hotel d'Angleterre.

Vanuit Lausanne vertrekt elke avond een boot naar de Franse overkant. Veel van de passagiers zijn serieuze gokkers die financieel de trossen losgooien in het best lopende casino van Frankrijk. Met lede ogen zien de Zwitserse autoriteiten het grote gokgeld wegvloeien naar de omliggende landen. Die kapitaalvlucht is zojuist met een nieuwe wet ondervangen die een einde maakt aan de huidige maximuminzet van vijf zwitserse franken. Afgezien van wat casino-tumult maakt de Franse kant van het meer een ingedutte indruk. Bovendien heeft die oever de pech de zon in de rug te hebben. Het achterland is niet zoals in Zwitserland doorspekt met braaf tuffende treintjes en ook wat wandelmogelijkheden betreft moet Frankrijk het tegen Zwitserland afleggen. Fransen zijn bovendien meester in het verknallen van de omgeving van hun meest aanlokkelijke plaatsen: Evian-les-Bains en Thonon-les-Bains zijn omsloten met een naargeestige over-kill aan fel verlichte reclameborden.

Het Lac Leman was ook in vroeger tijden populair bij de groten der aarde. Tientallen kastelen wachten de reiziger die vanuit Geneve koers zet richting Montreux. Naast een fraai aangelegde maar landschapbedervende snelweg loopt een kleinere, vlak langs het meer gelegen route voor hen die niet binnen een uur in Montreux hoeven te zijn. Zo staat, vlak buiten Geneve, het kasteel dat Voltaire op late leeftijd betrok in het even over de grens met Frankrijk gelegen Ferney. Hij werd er de plaatselijke beschermheer en schreef hier diverse werken, waaronder zijn filosofisch zakwoordenboek dat in het calvinistische Geneve door de beul werd verbrand. Iets noordelijker, in Coppet, zocht aan het einde van de achttiende eeuw Madame de Stael haar toevlucht. Haar kasteel werd het trefpunt van kunstenaars en politici uit heel Europa en men zei van haar dat zij Coppet tot derde hoofdstad van Europa had gemaakt.

Een enkele grootheid moest een bezoek aan het meer met de dood bekopen. Op 10 september 1898 bevond de incognito reizende keizerin Elisabeth van Oostenrijk zich in Geneve voor een lunchafspraak met Madame de Rothschild. Als zij voor de terugvaart naar Montreux met haar hofdame Grafin Irma Sztaray vanuit Hotel Beau Rivage de quai du Mont-Blanc oversteekt, wordt zij vlakbij de boot omvergeduwd door de nihilist Lucchini. Ze valt achterover, lijkt desondanks ongeschonden maar verliest later het bewustzijn, iets wat haar door haar obsessie slank te blijven al eerder was overkomen. Pas als haar hofdame aan boord haar blouse openknoopt bewijst bloed dat Sissi in haar hartstreek is geraakt met iets scherps. Men weet haar nog terug te brengen naar Beau Rivage, maar het is al te laat. Was ist mit mir los? is het laatste wat men haar zachtjes hoorde zeggen.

Dat de bergen boven Montreux met hun vele wandelmogelijkheden nog niet door het toerisme zijn opgeslokt mag een wonder heten. Montreux ligt, evenals Vevey, onder een bergkraag die de koude invloeden uit het noord-oosten breekt. Het waait er zelden en het klimaat laat zelfs bananen, vijgen en amandelbomen het hele jaar door gedijen. Maar het oord biedt meer dan een ideale temperatuur. Ook de romantiek van Montreux en Vevey lokt. Rousseau's uit 1761 daterende in Vevey gesitueerde roman La nouvelle Heloise veroorzaakte een door romantiek gedreven pelgrimage naar het oord. Lord Byron deed hier nog een schep bovenop met zijn gedicht The prisoner of Chillon over Francois Bonivard die in het midden van de zestiende eeuw in de kerker van het slot van Chillon zat opgesloten.

Vanaf het midden van de vorige eeuw wisten de pioniers van de Montreuse Grand Hotels op waardige wijze de bedden te spreiden voor een aanzienlijk deel van de Noordeuropese adel. Met het klimaat, het kasteel en de komst van schrijvers als Dostojewski, Tolstoi, de componisten Tsjaikowski en Mendelssohn en de schilder Gustave Courbet hadden zij een toeristische troef in handen en deden grote investeringen. Al gauw lokten grote hotels als het Montreux Palace vermogende families die er kwamen overwinteren.

Tot in deze eeuw zien Europese kunstenaars in Montreux een vruchtbare plaats om inspiratie op te doen. In de herfst van 1910 schrijft Igor Strawinsky er ten dele de partituur van Petrouchka en tijdens de winter van 1912 componeert hij er het slot van de Sacre du Printemps, lijdend aan een ondragelijke kiespijn, aldus de originele partituur. Graham Green schreef hier enkele van zijn bestsellers, maar andere schrijvers kwamen door het verleidelijke achterland van Montreux maar moeilijk tot werk. Vladimir Nabokov joeg in het achterland van Montreux wekenlang op vlinders en Hemingway kwam in de winter van 1922 na de ontdekking van een pittig slee-traject bij Chamby-sur-Montreux op wat brieven na ook niet veel verder.

Meer dan tweehonderd beroemdheden die voor langere tijd in Montreux verbleven zijn door de historicus Evelyne Luthi in kaart gebracht. Binnenkort komt ze met een Franse- en Engelstalige uitgave over Montreux als lieu de passage voor schrijvers, kunstenaars, musici en politici. Bij haar speurtocht door het twaalfhonderd meter-brede Montreux-archief, trof zij een licht-pikant dossier met vermakelijk materiaal over Koning Willem III.xp Aanvankelijk verblijft hij onder de naam Comte de Buren in Hotel Trois Couronnes in Vevey om op 1 juni 1875 te verkassen. Voor een periode van vijf jaar huurt hij de aan het meer gelegen villa Richelieu. Maar na de eerste zomer wordt hem het huurcontract door huiseigenaar Mayor opgezegd wegens, aldus de gedetailleerde archieven: enorme schade aan servies- en glaswerk, het onbruikbaar maken van een set koperen pannen en het zoekmaken van een deur. De schade beperkt zich niet tot binnen het huis want ook diverse tuinstoelen gaan verloren. Maar naast meerdere klachten over geluidsoverlast is de voornaamste grond voor de ontbinding van het huurcontract een andere: niet alleen omwonenden maar heel Montreux wist spoedig van de eigenaardigheden van de koning. Zijn terras biedt hem een ideaal uitzicht over het meer en de opvarenden van passerende raderboten hadden een even goede kijk op hem. Meer dan eens, staand op het terras, ontsluit Willem III zijn kamerjas en gunt daarmee de passagiers een royaal zicht op het lid van het koninklijk huis.

Kader:

In het uit 1865 daterende vijfsterren hotel Beau Rivage zit ook het het vermaarde restaurant Le Chat Botte: elegante zaal, bloemrijk terras en grootse gerechten van de hand van chef Richard Cressac. Onbegrensde wijnmogelijkheden. Quai du Mont-Blanc 13. Inl 00-41227310221.

In restaurant Jipek a La Glycine vindt men une touche de bonheur a Geneve, aldus het visitekaartje. Voortreffelijk eten, en grote lokker is het zwaar bebrilde trio dat hier al achttien jaar optreedt en desondanks nog steeds de indruk wekt zijn premiere te beleven. Warme sfeer, zelfs op de rijk gedecoreerde wc waar een kacheltje snort. Rue de Mont-brillant 21. Inl 00-41227336285.

Het tl-licht en de palissander lichtbakken van Cafe Huissoud zal men voor lief moeten nemen: niet misselijke kaasfondue. Stadbewoner Peter Ustinov vlijt zijn spekkige lijf regelmatig neer op een van de gammele houten stoeltjes. Rue du Stand 51. Inl 00-41223102583.

Wie in Chez Valentino over Marco van Basten begint, drinkt voor half geld de mooiste Barolos. Route de Thonon 63, Geneve. Inl 00-41227521440.

Zondagochtend strijkt de plaatselijke bevolking neer in Cafe du Bourg-de-Four, in het hart van de oude stad, voor het lezen van een krant. Aan de wanden karikaturen van stamgasten van wie de meesten reeds zijn bezweken aan teveel Dole of Fendant. Place du Bourg-de-Four 13. Inl 00-41223119076.

Volgens culinaire insiders is Fredy Girardet een van de beste drie sterren restaurants. Voor zowel lunch als diner, weken van te voren reserveren. Rue D'Yverdon 1, Crissier (iets buiten Lausanne). Inl 00-41216340505.

Hotels in Montreux e.o.

Le Montreux Palace, Grand rue 100. Inl 00-41219635373.

Hotel Eden au Lac, 11 rue du Theatre. Inl 00-41219631813. Het aan het meer gelegen restaurant is de moeite waard.

Hotel Victoria; rijdt een stukje de berg op richting Glion en tref een van de stijlvolste hotels uit de omgeving met een vermaard restaurant. Inl 00-41219633131.

Hotel-Restaurant de Sonloup-Les Avants; Ouderwets familiehotel met gewaardeerd restaurant en mooi terras. Inl 00-41219643431.

Auberge de la Cergniaulaz-Les Avants; De tocht naar dit hooggelegen restaurant zal men niet betreuren. Inl 00-4121-9644276.

Evenementen

Op 18 en 19 juni zijn er georganiseerde wandelingen langs de chemin muletier; een groots opgezette tocht langs de oude muildierweg.

Van 1 t/m 16 juli is het 28-ste internationaal jazzfestival, met Bob Dylan, Nathalie Cole, Wynton Marsalis Septet, Bobby McFerrin, Atlanta Super Choir, Herbie Hancock Popband, Betty Carter Trio en Stephan Eicher. Inl 00-41219638282.

Van 21 augustus tot 23 september vindt het 48-ste klassieke muziek-festival plaats met een zeer sterk programma: Maurizio Pollini (oa Petrouchka), Martha Argerich, Shlomo Mintz, Anne-Sophie Mutter, Beaux Arts Trio. Op 31 augustus het Concertgebouw orkest met als solist de pianist Radu Lupu. Inl 00-41219635440.