Katholiek leven op de hak genomen

NIJMEGEN, 15 JUNI. Katholiek Nederland bestaat allang niet meer uit “een oorverdovend blatende, welhaast krakelende kudde” gelovigen die trouw hun herders volgen, maar uit mensen die het herderlijke beleid van hun bisschoppen voortdurend kritisch op de voet volgen.

Dat blijkt volgens dr. L. Winkeler van het Katholiek Documentatie Centrum (KDC) in Nijmegen uit een tentoonstelling die daar tot 30 juni wordt gehouden over honderdvijftig jaar katholiek leven in karikatuur en cartoon. Op de expositie zijn spotprenten en andere, al dan niet grappige tekeningen te vinden van ruim vijftig, meest niet-katholieke plaaggeesten die ieder het katholieke leven op de hak namen.

De bekendste onder hen is Albert Hahn die in het begin van deze eeuw illustrator was van Het Volk en van het blad De Notenkraker. Hahn vermoedde een gemene samenzwering tussen de rooms-katholieke kerk en het kapitalisme en heeft met bijtende humor en een scherpe pen aan de kaak gesteld wat hij zag als de clericale onderdrukking van het domme, volgzame katholieke volksdeel. Er bestond in die tijd, aldus een boekje van de Tilburgse godsdienstsocioloog prof.dr. W. Goddijn in 1980, nog een vulgair soort antipapisme. Van dat antipapisme heeft Winkeler bij zijn studie van spotprenten en cartoons nauwelijks iets gemerkt.

Anti-katholicisme vormde naar zijn mening beslist niet het hoofdthema van de tekenaars. Was de toon van de katholieke tekenaars positief en optimistisch tot in de jaren zeventig en bleven niet-katholieke tekenaars tot die tijd vooral met de katholieke 'verkuddelijktheid' de spot drijven, daarna was dat afgelopen. Opvallend zijn sedertdien niet alleen de felheid, maar ook de eensgezindheid waarmee zowel veel katholieke als ook niet-katholieke karikaturisten tegen de bisschoppen en tegen Rome ageren en het opnemen voor de 'gemaltraiteerde Nederlandse katholieken'.

De hardste cartoon uit deze tijd was mogelijk die van Willem van Manen (Nieuwe Linie, november 1979) over de Nijmeegse theoloog Schillebeeckx op de brandstapel van bisschop Gijsen en paus Johannes Paulus II en Gijsens vraag 'Mag ik 'm aansteken?' Of is de tekening van Teo Gootjes in Het Vrije Volk bij het pausbezoek aan Nederland in 1985 nog scherper? Een tekening van Christus die aan het kruis de paus zijn rug toekeert.

De tentoonstelling van anderhalve eeuw Nederlands katholicisme in karikaturen en cartoons wordt gehouden ter gelegenheid van het 25-jarige bestaan van het Katholiek Documentatie Centrum in Nijmegen, dat een onderdeel is van de katholieke universiteit. In het KDC, dat onder directie staat van dr. J.H. Roes die sinds kort hoogleraar is in de geschiedenis van het Nederlandse katholicisme, zijn bijna negenhonderd archieven en archiefcollecties - vooral over kerkelijk en godsdienstig leven - te vinden als ook een bibliotheek met zestigduizend boeken en ruim 35.000 periodieken.

Roes laat duidelijk merken dat de ontkerkelijkingsproblemen waar het Nederlandse katholicisme evenals het protestantisme zo hard mee worstelt, niet aan zijn centrum voorbij zijn gegaan. “Wij hebben daar veel van gemerkt”, zegt hij, “maar de echte crisis komt hier pas als de katholieke universiteit en het KDC geen bestuurders uit katholieke kring meer kunnen aantrekken.”

Veel materiaal van het KDC komt volgens hoogleraar-directeur Roes uit de priesterseminaries die sinds de jaren zestig één voor één zijn opgeheven. “Ook is er veel afkomstig uit de bibliotheek van de paters Jezuïeten. Op theologisch gebied zijn we nauwelijks meer naar iets bijzonders op zoek. Daarvan hebben we eigenlijk alles wel in ons bezit”, zegt Roes. “Waar we nu nog vooral naar uitkijken zijn al die katholieke dienstbode-romannetjes die vroeger werden gepubliceerd.”