Het draait om de allerlaatste miljarden

DEN HAAG, 15 JUNI. Bij de vorming van een 'paars' kabinet is de cruciale fase van het onderhandelen begonnen. De afgelopen vier weken zijn gebruikt om de overeenkomsten tussen PvdA, VVD en D66 in beeld te brengen. De verkiezingsprogramma's zijn nagevlooid op niet controversiële bezuinigingen. Dit lijstje telt op tot ruim 13 miljard gulden. Het Centraal Planbureau heeft het bekeken en geconstateerd dat het volstrekt ontoereikend is. Het schept amper veertigduizend banen. Dat is de helft minder dan het minst ambitieuze verkiezingsprogramma, van D66, beoogde.

Er moet dus meer gebeuren. De tegenpolen PvdA en VVD hebben hun posities betrokken. Kok zette afgelopen maandag in op 14 miljard gulden. Over de duim gerekend gaat het daarbij om 7 miljard gulden lastenverlichting, 2 miljard gulden nieuw beleid, 1,5 miljard gulden voor vermindering van het financieringstekort en 3,5 miljard gulden voor het wegwerken van 'oud zeer'. Bij de VVD kennen ze Kok nog als vakbondsonderhandelaar, als iemand die weet dat hij niets cadeau krijgt. De woorden die de PvdA'er gisteren voor de tv-camera's uitsprak - “Ik zal mijn huid zo duur mogelijk verkopen” - waren voor de VVD-onderhandelaars dan ook heel herkenbaar. Zij weten welke rol van hen wordt verwacht: aan de andere kant overboord gaan hangen.

Hoe fors de inzet van de VVD moet zijn, is daar intern nog niet vastgesteld. De paarsgezinden (Linschoten, De Grave, Dijkstal) houden het op 20 miljard gulden aan bezuinigingen. De 'diehards' (onder anderen informateur Van Aardenne en ex-minister De Korte) komen uit op een hoger bedrag. Zij rekenen met een tegenvaller van 6,7 miljard gulden. Die komt bovenop het bezuinigingsbedrag van 17,6 miljard dat in het VVD-verkiezingsprogramma is ingeboekt. Samen: 24,3 miljard gulden.

Ook bij D66 wordt rekening gehouden met de tegenvaller, die als volgt is samengesteld: 2,1 miljard gulden in de zorgsector, 2 miljard gulden in de sociale zekerheid en 5,2 miljard gulden op de rijksbegroting. Opgeteld 9,3 miljard gulden. Daar komen dan nog voorgenomen bezuinigingen op de ambtenarensalarissen van 2,4 miljard gulden bij. Het zittende kabinet heeft daarvoor reeds jaarlijkse kortingen van 0,7 procent ingeboekt. In onderhandeling met de ambtenarenbonden zullen die nader moeten worden ingevuld. De totale 'tegenvaller' komt daarmee uit op 11,7 miljard gulden.

Het Centraal Planbureau heeft bij de doorrekening van de verkiezingsprogramma's al rekening gehouden met een ombuigingstaakstelling van 5 miljard gulden, die voorvloeit uit de Miljoenennota 1994. Resteert een tegenvaller van 11,7 minus 5 is 6,7 miljard gulden.

Elk kabinet, van welke samenstelling dan ook, zal met deze tegenvaller worden geconfronteerd. Ook Kok zal er niet onderuit komen, zo wordt in VVD-kring geredeneerd. Dat betekent dat de PvdA bovenop de 8,8 miljard gulden aan reeds in het verkiezingsprogramma opgevoerde ombuigingen nog 6,7 miljard gulden extra moet bezuinigen om de doelstellingen van het eigen verkiezingsprogramma (meer banen, geringer beslag van de collectieve middelen) te halen. Kok komt dus ook volgens zijn eigen normen niet onder een ombuiging van 15,5 miljard uit. VVD en D66 vinden ook dat nog onvoldoende.

Meer dan 20 miljard gulden aan bezuinigingen wordt zowel in het PvdA- als het D66-kamp als economisch en maatschappelijk onhaalbaar gezien. Nog nooit is een kabinet met zulke hoge bezuinigingsbedragen begonnen. Tegenvallers en overschrijdingen zijn er altijd. Het gaat er maar net om hoe je daarmee omgaat. Bij D66 vinden ze het voldoende wanneer bovenop de ombuigingen van 20 miljard gulden afspraken worden gemaakt over beleidsmaatregelen waarmee de voorziene tegenvaller van 6,7 miljard gulden wordt bestreden. Dat zou kunnen door introductie van meer eigen risico in de zorg en de sociale zekerheid, zo redeneren fractieleden van D66.

De strepen zijn getrokken. De onderhandelingen kunnen beginnen. Diehards binnen de VVD schatten de kans op slagen van een 'paars' kabinet op hooguit vijftig procent. Alle anderen zitten hoger.