Zege voor RPF nog geen oplossing voor Rwanda

KIGALI/ NAIROBI, 14 JUNI. De val van Gitarama is het grootste militaire succes van het Rwandees Patriottisch Front (RPF) in de twee maanden oude oorlog in Rwanda. De regering van interim-president Théodore Sindikubwabo week in april uit van de hoofdstad Kigali naar Gitarama. Nu is ze opnieuw op de vlucht voor het RPF; vermoedelijk bevindt ze zich nu in Gisenye. De rebellen omsingelen Kigali van bijna alle kanten. Een totale militaire zege ligt binnen handbereik voor het RPF.

Een militaire overwinning van het RPF zal echter geen oplossing vormen voor het Rwandese conflict. Het ontbreekt het Front aan voldoende volkssteun. Jarenlang heeft de regering in haar propaganda de RPF-rebellen afgeschilderd als Oegandese huurlingen en moordenaars. Deze campagne heeft haar effect niet gemist: de meerderheid van de bevolking vreest het RPF. Het front is er niet in geslaagd in de sinds 1990 bevrijde gebieden een alternatief bestuur op te zetten, noch heeft het gevluchte bewoners terug weten te lokken door middel van propaganda over zijn radiostation. De bevolking ziet het RPF niet als een nationale bevrijdingsbeweging van zowel Hutu's als Tutsi's. Het blijft een door Tutsi's gedomineerde en door Hutu's gewantrouwde beweging.

“De regeringstroepen zeiden dat we moesten wegrennen, want het RPF zou ons vermoorden”, vertelt een vluchteling die uit Gitarama terugkeert naar zijn huis in rebellengebied. “Maar waar wil de regering ons naar toe brengen? Naar Ruhengeri? En dan, naar Zaïre? Ik wil niet meer vluchten, daarom ben ik teruggekomen, hoewel mijn huis in RPF-gebied ligt.” De gebieden die recentelijk door het RPF zijn veroverd, zijn goeddeels verlaten. Vele Hutu's die aan de moordpartijen in het land hebben deelgenomen, zijn naar Tanzania getrokken: zij hebben reden het RPF te vrezen. Anderen zijn door de regeringstroepen gedwongen te vertrekken. Slechts heel druppelsgewijs keren ontheemden terug.

Onder het bewind van de vermoorde president Juvenal Habyiramana hebben de media diep ingewerkt op de geest van de Rwandezen. Radio-Télévision Libre des Mille Collines van familieleden van Habyiramana zet met opruiiende uitspraken, afgewisseld door opwindende Zaïrese muziek, de bevolking aan tot “liquidatie van de moordenaars en de monsters van het RPF”. Zelfs de Tutsi's zijn erin gaan geloven. Zij keerden na de overname van hun gebied door het RPF niet terug naar hun huizen, het doorgaans goede gedrag van de rebellen ten spijt.

De aangewakkerde psychose tegen het RPF leidde mede tot de genocide onder de Tutsi's. De gewapende jeugdafdeling van de regeringspartij, de Mouvement Révolutionnaire Nationale pour le Développement (MRND), vormde zich na 1990 om tot de Hutu-militie Interahamwe (zij die een gemeenschappelijk doel hebben). Jongeren van de radicale Hutu-partij de Coalition pour la défense de la Republique (CDR), een afsplitsing van de MRND, stichtten een militie onder de naam Impuzamugambi. Zij recruteerden onder de ontheemde Hutu's die na 1990 het RPF-gebied waren ontvlucht. Na de moord op Habyiramana op 6 april gingen de milities met opgehitste dorpsbewoners de Tutsi's te lijf, dezelfde Tutsi's met wie ze als buren en vrienden doorgaans vreedzaam hadden samengeleefd. Ze behandelden de Tutsi's zoals de overheidspropaganda ze al maanden had beschreven: als kakkerlakken. Na het uitbreken van de chaos vormden zich nieuwe gewapende bendes bandieten die zich in de orgie van geweld stortten.

In dit chaotische beeld van talrijke gewapende, autonoom opererende groepen kan het RPF geen orde scheppen. Het beschikt daarvoor over te weinig strijders. Bovendien mist het Front de politieke steun. Van de ongeveer één miljoen Tutsi's is inmiddels vermoedelijk meer dan de helft uitgemoord en de meeste gematigde Hutu-politici zijn eveneens uitgeroeid.

Het RPF blijft weinig anders over dan een overeenkomst te sluiten met gematigde elementen binnen het regeringsleger. Wanneer dit niet op korte termijn gebeurt, zal het leger zich samen met de Hutu-milities terugtrekken in Oost-Zaïre, om vandaar een guerrilla te beginnen. De Hutu-milities, die zich tegen de verwachting in goede militaire tegenstanders van het RPF toonden, kunnen op die manier een effectief bestuur van de rebellen onmogelijk maken. De militaire leider van het RPF, Paul Kagame, lijkt de noodzaak van zo'n 'compromis met de duivel' te erkennen. Hij zei vorige week: “De optie blijft bestaan dat we met sommige officieren van het regeringsleger een overeenkomst sluiten.”

Oeganda, de voornaamste steunpilaar in de regio voor het RPF, oefent sinds kort druk uit op de rebellen om tot een wapenstilstand te komen. “Als het RPF erop staat door te vechten, dan maakt het een grote fout (..) Zelfs als je een volledige overwinning behaalt, moet je de macht delen”, aldus de Oegandese president Yoweri Museveni een week geleden.

Het RPF reageerde niet op deze oproep. Enkele dagen later viel Museveni op opvallend felle wijze uit naar het RPF, nadat ongediciplineerde RPF-soldaten Hutu-geestelijken hadden vermoord. “Het is zeer verontrustend te horen dat het RPF nu ook deelneemt aan de genocide (..) degenen die meedoen aan moorden zullen we zelfs niet met een lange stok benaderen”, aldus de Oegandese leider.

Het overgrote deel van de RPF-soldaten diende in het leger van Museveni. De oprichter van het RPF, de inmiddels overleden Fred Rwigyema, was bevelhebber van het Oegandese leger. Paul Kagame was hoofd van de militaire veiligheidsdienst in Oeganda. Wapens bereiken het RPF over Oegandees grondgebied. Museveni, zelf een ervaren guerrillastrijder, verkeert in de regio dus in de beste positie om het RPF tot concessies te dwingen.

Een soortgelijke rol wil de Zaïrese president Mobutu spelen. Hij is de grote regionale tegenspeler van Museveni en steunt mede daarom de Rwandese regeringsstrijdkrachten. Het regeringsleger krijgt zijn aanvoer via de Zaïrese stad Goma en volgens onbevestigde berichten vechten er Zaïrese soldaten mee. Habyiramana was een goede vriend van Mobutu en zijn verdeel-en-heerspolitiek om stammen tegen elkaar op te zetten leek opvallend veel op het beleid van de Zaïrese leider. Mobutu heeft vermoedelijk als enige leider invloed op de Rwandese regering en moet daarom welhaast zeker bij een regionale oplossing worden betrokken.